|
دېھقانچصلصق
ئۇيغۇرلارنصڭ خېلص بۇرۇنلا شةھةرلصشصپ،
ئوۋچصلصق، چارۋصچصلصقتصن تةدرصجصي دېھقانچصلصق، قول ھۈنةرۋةنچصلصك كةسپصگة
يۈزلةنگةن ۋة ئصپتصدائصي تېرصقچصلصقتصن تةدرصجصي ھالدا ئۆزصگة خاس
ئولتۇراقلاشقان دېھقانچصلصق ئصگصلصكص بةرپا قصلصپ، بۇغداي، قوناق، ئارپا، گۈرۈچ،
تېرصق، ماش قاتارلصق دانلصق زصرائةتلةرنص تېرصغان ۋة تېرصقچصلصق سايمانلصرصنص
ئصختصرا قصلغان. دېھقانچصلصق سايمانلصرص: قوش،
بوقۇسا، يالغۇز ئوغۇل، سۆرةتمة تاختاي، تارماق، تۇلۇق، كةتمةن، ئورغاق، ئوتصغۇچ،
ئارا، كۈرةك، غةلۋصر، ئۆتكةمة، موماياغاچ، شامالدۇرغۇچ، سوقا قاتارلصقلاردصن
ئصبارةت. تېرصقچصلصق ئۇسۇلص: ئۇيغۇرلار يةرلصك
ئۇسۇلدا تېرصقچصلصق قصلصدۇ، كۈزگص بۇغداينص قوناق يصغصۋېلصنغاندصن كېيصن يةرنص
تاختصلاپ (تۈزلةپ) ئوغۇتلاپ، ئوسا قصلصپ ئاغدۇرۇپ ئاپتاپقا سالصدۇ. نةملصك
تةڭشةلگةندة قايتا ئاغدۇرۇپ، ئۇرۇق سالصدۇ. ئۇرۇق ئۈستصنص دةسسةپ ياكص سۆرةم
سېلصپ چصڭدايدۇ (ئۇرۇقنص باسۇرصدۇ). بۇغداي ئۈنگةندة بةزصلةر مالغا يېگۈزۈلصدۇ،
بةزصلةر مايسا ئۈستصدصن تۇلۇق سۆرةپ مايسصنصڭ قةرةلسصز ئۆسۈشصنص چةكلةيدۇ.
ئةتصيازدا، يةرگة تارماق سېلصپ بوشصتصدۇ. ئةخلةت – چاۋارلارنص تازصلايدۇ. مايسا
بصخ سۈرۈپ ئون – ئون بةش سانتصمېتصر ئۆسكةندة، سېپصل ياكص كونا تام توپصسص
بصلةن توپصلايدۇ. ياۋا ئوت – چۆپلةر ئوتصغۇچ بصلةن ئېلصپ تاشلصنصدۇ.
يازغص بۇغداي 2– ئاينصڭ ئاخصرلصرصدا يۇقصرصقص ئۇسۇل
بصلةن تېرصلصدۇ. كۈزگص بۇغداي ئالدصدا، يازغص بۇغداي ئارقصدصن پصشصدۇ.
ئاشلصق يصغصش: دةل ۋاقتصدا ئورغاق بصلةن ئورۇپ باغ قصلصپ
باغلايدۇ. مةخسۇس خامان راسلايدۇ. خامان ئورنص تۈزلصنصپ چصڭدصلصدۇ. ئوتتۇرصغا
موما ياغاچ قاداپ يةرگة ئةنجۈ (باغلانغان بۇغداي)نص چوۋۇپ سېلصپ، ئۇلاغقا تۇلۇق
سۆرصتصپ مومصنص ئايلاندۇرۇپ، بۇغداينص باشاقتصن ئاجرصتصدۇ. بصر ئادةم ئۇلاغ
ھةيدةشكة، يةنة بصر ئادةم ئةنجۈنص ئۆرۈپ ئۇلاغ ۋة تۇلۇق ئاستصغا تاشلاپ بېرصشكة
مةسئۇل بولصدۇ. باشاقتصن ئايرصلغان بۇغداي ئاستصدا قالصدۇ. ساماننص ئېلصپ
تاشلاپ ياغاچ گۈرجةك بصلةن شامالغا قاراپ سورۇيدۇ، شامال بولمصسا ئةدصيال بصلةن
گۇپپاڭ ئېتصپ شامال بولمصسا ئةدصيال بصلةن گۇپپاڭ ئېتصپ شامال چصقصرصدۇ.
قوناق: بۇغداي ئورۇلۇپ بولغاندصن كېيصن تېرصلصدۇ. تېرصش
جصددصي بولصدۇكص، ئةتصگةندة سالغان ئۇرۇق بصلةن چۈشتصن كېيصن سالغان ئۇرۇقنصڭ
پصشصشصدا پةرق بولصدۇ. ئوتاش، سۇغصرصش ۋاقصتقا قاراپ بةلگصلصنصدۇ. قوناق
پصشقاندا ئۈزۈۋېلصپ، پالصڭنص سويۇپ تاشلاپ، كالتةك بصلةن سوقۇپ مةدةكتصن
ئاجرصتصدۇ. قائصدة – يوسۇنلار: خامان
ئېلصنغاندا شۇ مةيداندا بولغان، قارصشصپ بةرگةن كصشصلةرگة ھوسۇل خۇشاللصقص
بصلةن كةپسةن بېرصلصدۇ. ئومۇمصي مةھسۇلات سادصغصسص ئۈچۈن مةدرصس، مةسچصت، ئصمام،
مةزصن، خاتصپلارنصڭ راسخوتصنص مةقسةت قصلصپ، مةھسۇلاتنصڭ ئوندصن برصنص ئۆشرة
بېرصدۇ. بۇغداي، قوناقلار ئورۇلۇپ، خامانغا توشۇپ بولغاندصن كېيصن، ئېڭصزلصقتا
يوقسۇللارنصڭ باشاق تېرصۋېلصشصغا يول قويصدۇ. جان – جانصۋارلار ھةققص دةپ
توپانلاغا ئېتصزغا چېچصپ قويصدۇ.
دېھقانچصلصقنصڭ پةسصل خاراكتېرص ناھايصتص كۈچلۈك بولغاچقا، يصغصم – تېرصم
مةزگصلصدة ئۇيغۇر دېھقانلصرص ئۆز ئارا ھةمكارلصق لاپقۇتلصشصش تۈزۈمصنص يولغا
قويغان.
تېرصم ۋة
يصغصم ئادةتلصرص ئۇيغۇر دېھقانلصرص
دېھقانچصلصق ۋاقتصنصڭ يېتصپ كېلصش ۋاقتص، قايسص خصل ئۇرۇقنص قايسص ۋاقصتتا
سالسا (تېرصسا) ياخشص بولصدصغانلصقصنص ھېسابلاپ تۇرصدۇ ۋة شۇ يصلقص قصشلصق قار،
جۈملصدصن ئةتصياز ۋة يازدا بولصدصغان يامغۇرلارنص مۆلچةرلةپ تۇرصدۇ. مۇبادا،
ھۆل – يصغصن ئاز بولۇپ قۇرغاقچصلصق يۈز بېرصش شةپصسص بولصدصغان بولسا، كونا
قائصدصسص بويصچة، پۈتۈن يۇرت خةلقص ئۇلۇغ مازارلار ياكص قةدصمكص جايلارغا
يصغصلصپ كالا، قوي ئۆلتۈرۈپ ھةربصر ئادةم خالصغان نةرسة ئېلصپ چصقصدۇ، قان
قصلصپ، ياغ پۇرصتصپ سۇ تةلةپ قصلصپ دۇئا – تةكبصر قصلصپ تةڭرصگة سېغصنصدۇ، بۇ
مۇراسصمنص«زارا خةتمة» دةپ ئاتايدۇ. زارا
خةتمصدصن كېيصن، ھةبصر دېھقان ئۆز ئېتصزلصرصنص تۈزةپ سۇ كېلصشنص كۈتصدۇ ۋة
ئۆزصگة تۇشلۇق ئېتصز بېشصدا قوي، كالا دېگةندةك جانلصقلارنص سويۇپ «قان قصلصپ»
نةزصر قصلصدۇ. جامائةت يصغصلصدۇ. بۇ يصغصلصشتا دېھقانچصلصق رصسالصسص ئوقۇلۇپ،
دېھقانلارنصڭ ئېتصز – ئېرصق ئصشلصرصدا رصئاية قصلصشقا تېگصشلصك بولغان
قائصدصلةر تةشۋصق قصلصنصدۇ. بولۇپمۇ، رصسالصدصكص بةدةننص پاكصز، پاك تۇتۇش،
تېرصقچصلصق ۋاقتصدا، پصرلارغا سېغصنصش، شةرصئةت ئةمرصنص بةجا قصلصش، ئېتصقادصنص
پاك قصلصش، ئاللارنص ياد ئېتصش، ئۇرۇقنص ئوڭ قول بصلةن سېلصش، خاپصلصق –
ئاچچصقلصنصشتصن خالصي بولۇش، كةڭ قورساق بولۇش، ئالصملارنص دوست تۇتۇش، قوش
قېتصش، تاپ بېشصدصن يېنصش ئۇسۇلص، دېھقانچصلصق سايمانلصرصنص ئاسراش ۋة قةدصرلةش،
ئۆشرة، كةپسةن بېرصش، يالغۇز بۇغداي، قوناق تېرصماي، قوغۇن – تاۋۇز، ماش،
پۇرچاق، كۆكتات قاتارلصق ھةرخصل زصرائةتلةرنص تېرصش، باغ بصنا قصلصش ۋة ئاسراش
قاتارلصق قائصدصلةر تةشۋصق قصلصنصدۇ. يصغصم
ۋاقتصدا، خامان بېشصدا بةرصكةت تصلةپ يةنة بصر قېتصم قان قصلصپ دۇئا – تةكبصر
ئوقۇلصدۇ.
خامان چةشلصنصپ بولغاندا، ئالدص بصلةن «چةش بۇرنص»
دةپ بصر غةلۋصر ئاشلصقنص ئايرصم قويصدۇ، ئاندصن ھةر ئون غةلۋصردصن بصرصنص ئۆشرة
دةپ ئايرصپ قويۇپ، مةسچصت، مةدرصسلةرگة بېرصدۇ.
ئائصلة باشلصقص كةپسةن دةپ ئائصلة ئةزالصرص ۋة يېقصن
ئۇرۇق – تۇغقانلصرصغا، خامان ئۈستصگة كةلگةن يوقسۇللارغا مۇۋاپصق ئۆلچةمدة
ئاشلصق بۆلۈپ بېرصدۇ. جان – جانصۋارلار ھةققص دةپ خاماندا قالغان چار بۇغداينص
ئةتراپقا چېچصپ قويصدۇ. يوقسۇللارنصڭ باشاق تېرصۋېلصشصغا يول قويصدۇ. بۇلارنص
سادصقصغا، ئةلگة نةپ دةپ بصلصدۇ. قوغۇن تېرصغان
دېھقانلار ئۇرۇق سېلصش ۋاقتصدا نةزصر (قان) قصلصپ ئۇرۇق سالصدۇ.
باغۋةنلةرمۇ مېۋصلةر بصخ ئۇرۇش ۋاقتصدا، دۇئا – تةكبصر
ئۆتكۈزصدۇ. مېۋة پصشقاندا ھةرقانداق كصشص باغقا كصرسة خالصغانچة يېيصشصگة
رۇخسةت قصلصنصدۇ. بېغص يوق قولۇم – قوشنا ۋة ئۇرۇق – تۇغقانلصرصنصڭ ئائصلصسصگة
داۋاملصق مېۋة كصرگۈزۈپ تۇرصدۇ.
خامان
ناخشصسص
خامان تېپصش – دېھقانچصلصق ئةمگصكصنصڭ ئةڭ جصددصي ۋة ئةڭ ئۈمصدلصك مةزگصلص
بولغاچقا، دېھقانلار خاماننصڭ مول ھوسۇللۇق بولۇشصنص تصلةپ ھةرخصل ئېرةملصك
ئادةتلةرگة ئةمةل قصلصدۇ. ئةنة شۇنداق ئېرةملصك ئادةتلةرنصڭ بصرص ئۇيغۇرلارنصڭ
خامان قاتقاندا ئېيتصدصغان «خامان ناخشصسص»دصن ئصبارةت.«خامان ناخشصسص»نص ھةممة
دېھقان ئېيتمايدۇ ۋة ئېيتالمايدۇ. يۇرت ۋة مةھةللة ئصچصدة «خامان ناخشصسص»نص
ئېيتصدصغان بصر نةچچة تةجرصبصلصك پېشقةدةم دېھقانلار بولۇپ ئۇلار تةكلصپ بصلةن
ياكص ئۆز ئصختصيارلصقص بصلةن يۇرت – مةھةللصدصكص خامانلصقلارنصڭ ئارصلاپ
قةرةللصك ھالدا ‹خامان ناخشصسص›نص ئېيتصش بصرخصل ئةنئةنصگة ئايلانغان.
‹خامان ناخشصسص› ئۇيغۇرلار ئارصسصدا «لاي – لاي» دېگةن
مةخسۇس نام بصلةن ئاتالغان.«لاي – لايچصلار» ئادةتتة ئوڭ دولصسصغا ئارصنص ئېلصپ،
قولص بصلةن سول قۇلصقصنص تۇتۇپ، خامانغا قاتقان ئات – ئۇلاغلارنصڭ مومصنص دةۋر
قصلصپ ئايلصنصشصغا ئةگصشصپ، مةھةللة – كويغا ئاڭلانغۇدةك يۇقصرص ئاۋاز بصلةن «لاي
– لاي» سالصدۇ. «لاي – لاي» ئېيتقاندا، ئۇنصڭ ئاۋازصنص ئاڭلصغان ھةرقانداق كصشص
قصلصۋاتقان ئصشصنص توختصتصپ، دصققةت بصلةن تصڭشايدۇ. دېھقانلار ئارصسصدا «لاي –
لايچصلار» يۇقصرص ئصناۋةتكة ئصگة. دېھقانلارنصڭ قارصشصچة، «لاي – لاي»
سېلصنمصغان خاماندا بةرصكةت بولمايدۇ. «لاي – لاي» جصن – شةيتانلارنص قوغلاپ،
ئةرۋاھلارنص خامانغا چاقصرصش ئۈچۈنمصش. «خامان ناخشصسص» نصڭ رصتصمص خامانغا
قاتقان ئات – ئۇلاغلارنصڭ مېڭصشصغا ماسلاشقان بولۇپ، ئاھاڭص ناھايصتص سۈرلۈك ۋة
جۇشقۇنلۇق بو،ۇپ، ئاڭلصغۇچصلارنصڭ قةلبصنص تصترصتصدۇ. ناخشصدا دېھقاننصڭ
ھوسۇلنص تېزرةك يصغصۋېلصش ئارزۇسص ۋة مول ھوسۇل ئېلصش ئۈمصدص، تېرصلغۇ
ئۇلاغلصرصنصڭ دېھقانلارنصڭ بۇ ھايۋانلارغا بولغان مۇھةببصتص قاتارلصق مةزمۇنلار
كۈيلصنصدۇ. شۇنصڭ بصلةن بصللة بۇ قوشاقلار خامان تېپصش ئةمگصكصنصڭ ئېھتصياجصغا
بصۋاستة ماسلاشقان بولۇپ، ھارغصنلصقنص ئازايتصش، ئةمگةك ئۈنۈمدارلصقصنص
ئۆستۈرۈپ ئةمگةك مةيدانصغا جۇشقۇن كةيپصيات بېغصشلاش قاتارلصق جةھةتلةردة
ناھايصتص چوڭ رول ئوينايدۇ. مةسصلةن:
لاي
– لاي
دةسسةڭلار، يانجصڭلار، جانصۋارلصرصم
مةيدة بولسۇن. داننص
ئايرصپ چةشلةڭلةر، جانصۋارلصرصم خامان تولسۇن
لاي – لاي – لاي ...
نةقرات:
دةسسةڭلارةي – يانجصڭلار، جانصۋارلصرصم
خام تولسۇن. لاي
–
لاي – لاي ... ئۇيغۇرلار ئارصسصدصكص «لاي – لاي»
دةپ ئاتالغان «خامان ناخشصسص» نصڭ تېكسصتص ھةممة رايونلاردا بصردةك، مۇقصم
بولصۋةرمةيدۇ. ئةمما ئاھاڭ، رصتصملصرص بصرقةدةر ئوخشاشلصققا ئصگة.
كۆكتاتچصلصق
ئۇيغۇرلاردا كۆكتاتنصڭ تۈرص كۆپ، تارصخص ئۇزۇن. ئۇلار كةسپصي كۆكتاتچصلصق بصلةن
قوشۇمچة كۆكتاتچصلصقتصن ئصبارةت ئصككص خصل كۆكتاتچصلصقنص تةڭ ئېلصپ بارغان.
كةسپصي كۆكتاتچصلار مةخسۇس كۆكتات تېرصش، كۆكتاتلارنص پارچة، توپ سېتصش بصلةن
شۇغۇللصنصدۇ. قوشۇمچة كۆكتاتچصلار ئاساسةن ئۆزلصرصگة لازصملصق يازلصق
كۆكتاتلارنص تېرصشتصن باشقا، كۈزلۈك كۆكتات تېرپ بازارنص قصشلصق كۆكتات بصلةن
تةمصنلةيدۇ. يةنص بازار كۈنلصرص دېھقاننصڭ سةۋزة، پصياز، چامغۇر، تۇرۇپ،
يېسصۋصلةكلصرص بازارغا كصرصدۇ. كةسپصي كۆكتاتچصلار ئاساسةن بازارغا يۈزلةنگةن بولغاچقا، 2 – ئايدصلا قصزصل مۇچ،
كۆك مۇچ، شوخلا، يېسصۋصلةك، پېدصگةن، كاللةكبةسةي قاتارلصق كۆكتاتلارنص
ساندۇقلارغا تېرصپ ئائصلصسصدة ئۆستۈرۈپ، 4 – مايغا كةلگةندة كۆچۈرۈپ پةرۋصش
قصلصدۇ. ئۇلار يېڭص سةي – كۆكتات بصلةن بازارنص بۇرۇنراق ئصگصلةش جةھةتتة
ئۆزئارا بةسلصشصدۇ. كۆكتاتچصلصق بصلةن قوشۇمچة شۇغۇللصنصدصغان كةڭ دېھقانلار،
ئورمصدا بۇغداي ئورۇلۇپ بولغاندصن كېيصن ئورنصغا سةۋزة، پصياز، كۆك تۇرۇپ،
چامغۇر، يېسصۋصلةك، كاللةكبةسةي قاتارلصق قصشلصق كۆكتاتلارنص تېرصيدۇ. بۇ خصل
كۆكتات تېرصش ئۇيغۇر دېھقانلصرصغا ئومۇملاشقان.
ئۇيغۇر دېھقانلصرص 10 – ئايدصن باشلاپ 11 – ئايغصچة كۆكتاتلصرصنص يصغصشتۇرۇپ،
سةۋزة، چامغۇر، تۇرۇپلصرصنص تېرصغان ئېتصزصغا كۆمۈپ، باشقا كۆكتاتلارنص گةمصدة
ساقلايدۇ. دېھقانلار كۈزدصن باشلاپ ئةتصيازغصچة ھةربصر بازارغا ئۆزلصرص تېرصغان
كۆكتاتلصرصنص ئةكېلصپ توپ ۋة پارچة ساتصدۇ. بازار كۈنلصرص ھةممة بازاردا قصشلصق
كۆكتات سېتصلصدۇ. مۇشۇ قوشۇمچة كصرصم بصلةن دېھقانلار ئۆزلصرصنصڭ ھةرخصل تۇرمۇش
ئېھتصياجلصرصنص قامدايدۇ. ئادةتتة شةھةرلةردة ھةربصر كوچا ياكص مةخسۇس ئورۇنلاردا كۆكتات دۇكانلصرص
بولصدۇ. بۇ دۇكانلار يصل بويص كۆكتاتلارنص توپ ئېلصپ پارچة سېتصش تصجارصتص
قصلصدۇ. ئۇلارنصڭ سودا قصلصش ئۇسۇلص يةرلصك ئۆرپ – ئادةتكة ماسلاشقان. ئۇلار
خېرصدارلارنصڭ پۇلصنصڭ ئاز – كۆپلصكصگة قارصماي، بار كۆكتاتلارنصڭ ھةممة
تۈرصدصن ئا ز– ئازدصن بېرصپ، خېرصدارغا ئصللصق مۇئامصلة قصلصدۇ. توپ ئېلصپ
پارچة ساتصدصغان مۇنداق كةسپصي كۆكتاتچصلار كۆكتاتنصڭ پاكصزلصكص ۋة
كۆركةملصكصگة ئالاھصدة ئېتصبار بېرصدۇ.
باغۋةنچصلصك
ئۇيغۇرلار ئارصسصدا ‹بېغص يوقنصڭ جېنص يوق› دېگةن تةمسصل بار. دةرۋةقة،
ئۇيغۇرلارنصڭ ئادصتصدة كۆكةرتصشكة ناھايصتص ئةھمصيةت بېرصدۇ. ئۇلارنصڭ
ئېتصقادصدا، بصرةر تۈپ دةرةخ تصكصپ پةرۋصش قصلصش ناھايصتص چوڭ ساۋابلصق ئصش،
دةپ قارصلصدۇ. بوستانلصق ئۇيغۇر تةبصئصتصنص خاراكتېرلةيدصغان مۇھصم بةلگصلةرنصڭ
بصرص. ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلاشقان ھةرقانداق يېزا – مةھةللصدة بۈك – باراقسانلصق
باغ بولصدۇ. بۇ ھال ئۇيغۇرلارنصڭ تۇرمۇش ئادصتصدة دېھقانچصلصقتصن قالسصلا
باغۋةنچصلصك ئصككصنچص ئورۇندا تۇرصدصغان مۇھصم ئصگصلصك شةكلص ئصكةنلصكصنص
ئصسپاتلايدۇ. شۇنداق بولغاچقا، شصنجاڭ مېۋة – چېۋصنصڭ ماكانص دةپ قارصلصدۇ.
شصنجاڭنصڭ باغۋةنچصلصك ئصگصلصكص ئاساسةن ئۇيغۇرلار توپلصشصپ ئولتۇراقلاشقان
رايونلارغا مةركةزلةشكةن بولۇپ، مېۋة تۈرلصرصنصڭ كۆپلۈكص، سۈپصتصنص ياخشصلصقص
بصلةن دۇنياغا مةشھۇر. شصنجاڭنصڭ باغۋةنچصلصك ئصگصلصكصگة دائصر مةلۇماتلاردصن
قارصغاندا، بۇ جايدصن چصقصدصغان يةرلصك مېۋصلةرنصڭ تۈرلصرص يۈز خصلدصن ئاشصدۇ.
بصر قةدةر كةڭ ئومۇملاشقانلصرص ئۆرۈك (سورتلصرص خۇۋةينص ئۆرۈك، ئةنجان ئۈرۈك،
مايسةن ئۆرۈك، ياغلصق ئۆرۈك، خةششةك ئۆرۈك، سةمةت ئۆرۈك، كصشمصش ئۆرۈك، كۆك
پصشار، گۈل ئۆرۈك قاتارلصقلار)، شاپتۇل، توغاچ، ئۈزۈم، ئانار، ئةنجۈر، ئالما،
ئامۇت، چصلان، جصگدة، ئۈجمة، بېھص، ئةينۇلا، پصستة، بادام، ياڭاق، ئالصگرات،
جصنةستة قاتارلصقلاردصن ئصبارةت. ھةربصر مېۋة تۈرلصرصنصڭ يةنة خصلمۇ خصل
سورتلصرص بار. خوتةن شاپتۇلص، قاغصلصق ياڭصقص، پةيزصۋات قوغۇنص، قةشقةر ئانارص،
ئاتۇش ئةنجۈرص، كۇچا ئۈرۈكص، كورلا ئامۇتص، تۇرپان ئۈزۈمص، قۇمۇل چصلصنص، ئصلص
ئالمصسص قاتارلصق داڭلصق يةرلصك مةھسۇلاتلار خةلقئارا مېۋة بازصرصدا ئالاھصدة
نام چصقارغان. 6– ئايدا ئۈجمة پصشقان مةزگصلدصن تارتصپ تاكص 10 ئايغصچة بولغان
ئۈچ – تۆت ئاي شصنجاڭدا ھةرخصل مېۋصلةر بصر – بصرصگة ئۇلصشصپ مةي باغلصغان
‹ئالتۇن پةسصل›. بۇ ئايلاردا ئۇيغۇرلار ئۆيصگة كصرگةن مېھماننصڭ ئالدصغا ئالدص
بصلةن مۇرادصغا يېتصپ پصشقان ھةرخصل مېۋصلةرنص قويصدۇ ياكص بېغصغا باشلاپ ئۆز
قولص بصلةن ئۈزۈپ يېيصشكة تةكلصپ قصلصدۇ. ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص ئادصتصدة
باغقا كصرصپ يېگةن مېۋة ئۈچۈن ھةق تةلةپ قصلمايدۇ. ئادةتتة شةھةر ئصچصدة باغ
بصنا قصلصش شارائصتص بولمصغاچقا، شةھةر ئاھالصلصرص مېۋة – چېۋة راسا مةي
باغلصغان مةزگصلنص تاللاپ، شةھةر ئةتراپصدصكص يېزصلارغا چصقصپ ‹باغ سةيلصسص›
ئۆتكۈزصدۇ. بۇرۇن قةشقةردة كةڭ قانات يايغان ‹ھةزرةت سةيلصسص›، ‹ئاتۇش سةيلصسص›،
‹بةشكېرةم سةيلصسص› قاتارلصقلار ماھصيةتتة مېۋة سةيلصسص بولۇپ، بۇ ۋاقصتلاردا
باغ – ۋارانلار يصراق – يېقصندصن كةلگةن مېھمانلارنصڭ سةيلصھگاھصغا ئايلصنصدۇ.
مۇشۇ خصل مېۋة – چېۋة قاتارصدا يةنة شصنجاڭنصڭ قوغۇن – تاۋۇزصنصمۇ ئالاھصدة
تصلغا ئېلصشقا ئةزرصيدۇ. بولۇپمۇ قوغۇن شصنجاڭنصڭ ئالاھصدة مةھسۇلاتص بولۇپ،
ئۇيغۇرلار قوغۇن تېرصشقا ناھايصتص ئةھمصيةت بېرصدۇ. قوغۇننصڭ تۈرص ۋة تةمص
جةھةتتة مةملصكةت بويصچة بصرصنچص ئورۇندا تۇرصدۇ. قوغۇننصڭ سورتلصرص ئصچصدة
قۇمۇل قوغۇنص، قارا كۆسةي، كۆكچص، بصشةكشصرصن، شېكةر سۈيص، سةۋزصنازۇك، قارصقاش،
خامانچص، چصلگة قاتارلصق مةشھۇر بولۇپ، يازلصق قوغۇن ۋة قصشلصق قوغۇن دةپ
ئايرصلصدۇ. يېزصلاردا ھةربصر ئائصلة دېگۈدةك ئۆزصگة يةتكۈدةك بصرةر ئېتصز قوغۇن
– تاۋۇز تېرصشقا ئادةتلةنگةن. ئۇيغۇرلار قوغۇن – تاۋۇز تېرصشتا ئۇرۇق تاللاشقا
ناھايصتص ئةھمصيةت بېرصدۇ. قوغۇنچصلار ئۇرۇقص بۇزۇلمصغان سورتلۇق ۋة تةملصك
قوغۇنلارنصڭ ئۇرۇقصنص شۇ قوغۇننصڭ شاپصقصغا ئېلصپ، ئاپتاپتا، قۇرۇتۇپ مةخسۇس
ساقلايدۇ. شۇ ئارقصلصق قۇغۇنلارنصڭ يةرلصك سوتلصرصنص ئةۋلادتصن – ئةۋلاتقا
ساقلاپ كةلگةن. ئۇلارنصڭ ئادصتصدة ۋايصغا يةتمصگةن (پصشمصغان) قوغۇنلارنص
ھةرگصز ئۈزمةيدۇ. شصنجاڭدا مېۋة – چېۋصلةرنصڭ ھةم كۆپ، ھةم تةملصك بولۇشص بۇ رايوننصڭ ئةۋزةل
جۇغراپصيصلصك شارائصتقا ئصگة بولغانلصقص بصلةن مۇناسصۋةتلصك. شصنجاڭ، بولۇپمۇ
مېۋة – چېۋة ئةڭ كۆپ چصقصدصغان جةنۇبصي شصنجاڭ ئصقلصم جةھةتتصن قۇرغاق رايون
بولۇپ، بۇ جايلارغا كۈن نۇرصنصڭ چۈشۈش ۋاقتص ئةڭ ئۇزۇن، تۇپرصقص مېۋة – چېۋة
ئۆستۈرۈشكة تولصمۇ ماس كېلصدۇ. لېكصن ئةڭ مۇھصمص، ئةمگةكچان ئۇيغۇر خةلقصنصڭ
مېۋة – چېۋة ئۆستۈرۈشكة ماھصرلصقص ھةمدة يېشصللصقنص سۆيۈشتةك گۈزةللصك تةبصئصتص
ئاساسصي تةرةپ.
ئۇيغۇرلار ھۆل مېۋصلةردصن قۇرۇق يېمصش ياكص مېۋة قېقص تةييارلاشتصمۇ ئۆزصگة خاس
ئالاھصدصلصككة ئصگة، شۇڭا ھةرقاندق ئائصلصدة يصلنصڭ ھةممة پةسصللصرصدة دېگۈدةك
ھةرخصل قۇرۇق يېمصشلةر بولصدۇ. قۇرۇق يېمصشتصن باشقا، مېۋصلةرنصڭ ھةممة تۈرصدصن
دېگۈدةك يةرلصك ئۇسۇلدا مۇراببا تةييارلصنصدۇ. بولۇپمۇ خوتةن خةلقص مۇراببا
تةييارلاشقا ئادةتلةنگةن بولۇپ، ئۇنص ھةم ئوزۇقلۇق، ھةم مصللصي دورا ئورنصدا
ئصشلصتصدۇ. ھةرقانداق ئائصلصدة مېھماننصڭ ئالدصغا قةنت – گېزةك ئورنصدا ئۆزص
تةييارلصغان مۇشۇ خصل مۇراببالارنص تصزصدۇ. مېۋصلةردصن ھةرخصل پايدصلصق
ئصچصملصكلةرنص تةييارلاشمۇ ئۇيغۇرلارنصڭ ناھايصتص قةدصمكص ئادةتلصرصدصن بصرص.
مةھمۇت قةشقةرصنصڭ ‹تۈركصي تصللار دصۋانص› بصلةن يۈسۈپ خاس ھاجصپنصڭ ‹قۇتاغۇ
بصلصگ› داستانص قاتارلصق نوپۇزلۇق ئةسةرلةدة ئۇيغۇرلارنصڭ مېۋة – چېۋصدصن
تةييارلصغان ھةر خصل ئصچصملصكلصرص ھةققصدة خېلص كۆپ مةلۇماتلار بار، بۇلارنصڭ
ھةممصسص ئۇيغۇرلار ئارصسصدا ‹بېغص يوقنصڭ جېنص يوق› دېگةن تةمسصلصنصڭ
ئةمةلصيةتكة ئۇيغۇن ئصكةنلصكصنص ئصسپاتلايدۇ.
ئۈزۈمچصلصك
مةملصكةت ئصچص ۋة سصرتصدا، تۇرپان ‹ئۈزۈم ماكانص› دېگةن نام بصلةن مةشھۇر.
دةرۋةقة ئۈزۈم ھةقصقةتةن بۇ ۋادصنصڭ ئۆزصگة خاس ئالاھصدة مةھسۇلاتص. تۇرپان
ۋادصسصنصڭ تةبصئصي شارائصتص ۋة ئۆزگصچة ھاۋا ئصقلصمص ئۈزۈم ئۆستۈرۈشكة ناھايصتص
باب كېلصدۇ. ئۈزۈم ھةققصدة گةپ بولغاندا ئصدصقۇت خةلقص ئۇنص تاشقا ئايلصنصپ كةتكةن. ‹يةتتة
قصز رصۋايصتص› بصلةن باغلايدۇ. بۇ رصۋايةتتة :‹يةتتة قصز تاشقا ئايلصنصش
ۋاقصتصدا بويۇنلصرصدصكص ئۈنچة – مارجانلصرصنص چېچصپ بۇ ۋادصدا ئۈزۈمنص بارلصققا
كةلتۈرگةن. شۇ سةۋةبتصن قصزصل سايۋا قصزصل ياقۇتتةك يالتصراق، كصشمصشلصرص ئۈنچة
– مارجانلاردةك كۆركةم. ئۈزۈمنصڭ ھةر ساپصقص يةتتة قصزنصڭ بوينصغا ئېسصلغان
ئۈنچصلةردةك غۇژمةك› دةپ ھېكاية قصلصدۇ. يۇقصرصقصلار ئصلاھصيلاشتۇرۇلغان
ئۇقۇملار بولسصمۇ، بۇ ۋادصدا زامان – زامانلاردصن بۇيان ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ
كةلگةنلصكص ھةممصگة ئايان. تۇرپاندا ‹ئۈزۈمص يوق كصشصنصڭ جېنص يوق› دېگةن نةقصل بار. دېمصسصمۇ، تارصختصن
بۇيان بۇ مۇنبةت تۇپراقتا ياشصغۇچص خةلقلةرنصڭ ئاساسصي ئصقتصسادصي ئصگصلصكص
ئۈزۈمچصلصك بولۇپ كةلگةن.
تۇرپان ئۈزۈمص تةمصنصڭ شېرصنلصكص (قةنت تةركصبص يصگصرمة بةش پصرسةنتكة يېتصدۇ)،
سورتصنصڭ كۆپ خصللصقص ۋة مةھسۇلاتدارلصقص بصلةن دۇنياغا مةشھۇر. ئۇنصڭ ئۈستصگة
تۇرپان كصشمصش ئۈزۈمص شصنجاڭ بويصچة ھةممصدصن بۇرۇن پصشصپ، بازارنص ئصگصلةيدۇ.
بۇ ماكاندا ئۇزاق زامانلاردصن بۇيان بصر قةدةر كةڭ ئومۇملاشقان ئۈزۈم سورتلصرص
كصشمصش، ئۇزۇن كصشمصش، يوغان كصشمصش، ئۇرۇقلۇق كصشمصش، قصزصل سايۋا، سايۋا
ئۈزۈم، ئاق ئۈزۈم، قارا ئۈزۈم، غۇنچة ئۈزۈم، بصجاقصي ئۈزۈم، قصزصل بېلصقص ئۈزۈم،
ئاق بېلصقص ئۈزۈم، قاشقصر ئۈزۈم، بوغۇم سايۋا، ھصمرصك سايۋا، يۇمصلاق سايۋا،
قاپاق سايۋا، كةنجص ئۈزۈم قاتارلصقلاردصن ئصبارةت.
تۇرپاننصڭ ياز پةسلص ئۇزۇن، تېپمصراتۇرصسص يۇقصرص، ھۆل يېغصن مصقدارص ئاز
بولغاچقا، بۇ رايون قۇرۇتۇلغان ئۈزۈم ئصشلةپچصقصرصشقا ناھايصتص باب كېلصدۇ.
شۇڭا تۇرپان ۋادصسصدصكص ھةربصر ئائصلصنصڭ ئۆگزصسصدة، شامال ئۆتۈشۈپ تۇرصدصغان
ئۇچۇقچصلصقتا قةد كۆتۈرگةن ئۈزۈم قۇرۇتۇش چۈنچصلصرص بولصدۇ. ئةمگةكچان تۇرپان
خةلقص ئۈزۈم قۇرۇتۇش تېخنصكصسصغا ماھصر. شۇنصڭ ئۈچۈن تۇرپاننصڭ قۇرۇتۇلغان
كصشمصش ئۈزۈمص يېشصل مةرۋايصتتةك كۆركةم بولۇپ، ئۇيغۇرلارنصڭ ئالاھصدة يةرلصك
مةھسۇلاتص سۈپصتصدة خةلقئارا بازاردا سېتصلصدۇ.
ھوڭ قوغۇنص
ئۇيغۇر دېھقانلصرصنصڭ قوغۇنلصرص ھازصر خةلقئارا بازارلاردا ‹خامصگۇا› (مةنصسص
قۇمۇل قوغۇنص) دېگةن نام بصلةن مةشھۇر. ئةمةلصيةتتة، ‹خامصگۇا› دةپ ئاتالغان بۇ
قوغۇن ئصدصقۇت باغرصدصكص پصچان ناھصيصسصنصڭ گۈزةل مةھةللصلصرصدصن بصرص بولغان
ھوڭ دېگةن جايدصن چصقصدصغان ئالاھصدة سورتلۇق ‹ھوڭ قوغۇنص›نصڭ تارصخص نامصدصن
كةلگةن. دةرۋةقة، ھوڭ قةدصمدصن تارتصپ قوغۇن ئۆستۈرۈلۈپ كةلگةن جاي، ھوڭنصڭ توپصسص قارا
چصلان تۇپراق بولۇپ، بصر قصسصم جايلصرص نةم تارتصپ تۇرصدصغان شورلۇقتصن ئصبارةت.
ھوڭ خةلقص قةدصمدصن باشلاپ مۇشۇ ئةۋزةل تۇپراق شارائصتصدصن پايدصلصنصپ، نةم
يةرنصڭ ئۈستصگة ئۆرلةپ قالغان شورنص قېزصپ تاشلاپ قوغۇن تېرصپ كةلگةن. بۇ جايدا
باشقا رايونلارغا ئوخشاشمصغان ھالدا، قوغۇن چۆنةك تارتصلماي تېرصلصدۇ ھةمدة
سۇغصرصلمايدۇ. چۈنكص يةرنصڭ ئةسلصدصكص نةمص قوغۇن پةلةكلصرصنصڭ ئۆسۈشصگة
يېتةرلصك شارائصت ھازصرلاپ بېرصدۇ. قوغۇن پةلةك تارتصشقا باشلصغاندا، ھةربصر
تۈپ قوغۇننصڭ تۈۋصگة ياۋا بۇيا، بصدة، يانتاق ياكص مۇۋاصق مصقداردا يةرلصك
ئوغۇت (ئاساسةن قوي ۋة قۇش ماياقلصرص) كۆمۈلصدۇ. شۇنصڭ ئۈچۈن ھوڭنصڭ قوغۇنص
بةكمۇ شېرصن، تاشقص كۆرۈنۈشصمۇ كصشص زوقلانغۇدةك چصرايلصق، تورلصنصشص تةكشص،
گۆشص قېلصن، شاپصقص نېپصز، يېيصشلصك، چوڭ – كصچصكلصكص بصر خصل، تۈرص كۆپ،
ساقلاشقا چصداملصق بولۇشتةك ئالاھصدصلصكلةرگة ئصگة.
قوغۇننصڭ سورتص ئاسان بۇزۇلصدۇ. شۇ سةۋةبتصن بۇ ۋادصدصكص قوغۇنچصلار قوغۇن
سورتصنص ساقلاپ قېلصشتا ئۇرۇق ئېلصشقا ۋة ئۇنص ساقلاشقا ئالاھصدة ئةھمصيةت
بېرصپ كةلگةن. ئۇلار قوغۇن ئۇرۇقص ئېلصشنصڭ بصر يۈرۈش ئةنئةنصۋص ئۇسۇللصرصنص
ياراتقان. مةسصلةن، قوغۇنچصلارنصڭ تةجرصبصسصدصن قارصغاندا، ئةگةر قوغۇننصڭ
ئۇرۇقص تۇمشۇق تةرةپتصن ئېلصنسا، قوغۇننصڭ ئةسلص سورتص بۇزۇلۇپ شالغۇتلصشصپ
كېتصدصكةن؛ ئةگةر ئۇرۇق ساپاق تۈۋصدصن ئېلصنسا، قوغۇن ئۇششاق چۈشصدصكةن؛ شۇنصڭ
ئۈچۈن ئۇرۇق تاللاشتا قوغۇننصڭ تۇمشۇقص ۋة ساصقص تةرةپتصكص ئۇرۇقلار
چۈشۈرۈۋېتصلصپ، ئوتتۇرصدصكص ئۇرۇق ئېلصنصدصكةن، ئېلصنغان بۇ ئۇرۇق يۇيۇلماستصن
تېلصپص بصلةن قوشۇپ شاپاققا ئصلصنصپ ئۆز پېتص قۇرۇتۇلصدصكةن. قۇرۇغان ئۇرۇقنص
ئۆز تۈرص بويصچة تېمپېراتۇرصسص مۇۋاپصق تةڭشةلگةن ئۆيدة يۈز يصلغصچة ساقلصسصمۇ
بۇرۇلمايدصكةن. مۇشۇ ئةنئةنصۋص ئادةت بويصچة ھوڭ خةلقص ئۇزاق ئةسصرلةردصن بۇيان
قوغۇنچصلصق كةسپصنص ئةتصۋار بصلصپ، ‹ھوڭ قوغۇنص›نصڭ ئةسلص سورتلصرصنص ساقلاپ
قالغان. ھوڭدا ئۇزۇندصن بۇيان تېرصپ كةلگةن يةرلصك قوغۇن تۈرلصرصنصڭ نامص تۆۋةندصكصچة:
كۆكچص قوغۇن (بۇنصڭ قارا كۆكچص، ئاق كۆكچص، ھۆر كۆكچص، ئايسصخان كۆكچص، سېرصق
كۆكچص دېگةن تۈرلصرص بار)؛ بصشةكشصرصن (ئةسلص بصشةكشصرصن، بۇنصڭ ئۇزۇن
بصشةكشصرصن، قارا بصشةكشصرصن، سېرصق بصشةكشصرصن دېگةن تۈرلصرص بار) مصجصگةن (بۇنصڭ
مصجصگةن، قاراقاش مصجصگةن، سېرصق مصجصگةن دېگةن تۈرلصرص بار)؛ ئالا قوغۇن (بۇنصڭ
سېرصق ئالا، كۆك ئالا، ئاق ئالا دېگةن تۈرلصرص بار)؛ بةگزادة، پوستصپصياز،
ناشېكةر، ئاقناۋات، شېكةر سۈيص، خامانچص، ئوينصغۇچ (چصلگة) قاتارلصقلار.
ھوڭ قوغۇنلصرص ئصچصدة مصجصگةن، قارا مصجصگةن ۋة ھۆر كۆكچص دۇنيا بازارلصرصدا
ھةممصدصن ئةتصۋارلصق قوغۇن سورتلصرص ھېسابلصنصدۇ.
دېمةك، ھوڭ – ئۇيغۇر دېھقانلصرص ئةسصرلةردصن بۇيان ئېسصل قوغۇن تۈرلصرصنص
يارصتصپ دۇنياغا تونۇتقان ئصدصقۇت باغرصدصكص مةشھۇر جايلارنصڭ بصرص.
چۈنچة
تۇرپاننصڭ كصشمصش ئۈزۈمص ئۆزصنصڭ شېرصن تةمص، پوسصتصنصڭ نېپصزلصكص،
مةھسۇلاتصنصڭ يۇقصرصلصقص، ھةممصدصن بۇرۇن پصشقانلصقص، قۇرۇتۇلۇپ ئۇزۇن مۇددةت
ساقلاشقا بولصدصغانلصقص قاتارلصق ئالاھصدصلصكلصرص بصلةن دۇنياغا مةشھۇر.
تۇرپاندا شةھةر سصرتصدصكص ئېگصز يةرلةرگة، ئۆگزصلةرگة سېلصنغان تۆت تېمص
كۈنگۈرصلصك ئۆيلةر كۆزگة چېلصقصدۇ. بۇ ئۆيلةر ئۈزۈم قۇرۇتۇش ئۈچۈن ياسالغان
بولۇپ ‹چۈنچة› دةپ ئاتصلصدۇ. چۈنچة ئومۇمةن شامال ئۇرۇپ تۇرصدصغان يةرلةرگة
سېلصنصدۇ. چۈنچصنصڭ تۆت تېمص مةلۇم ئۆلچةمدة تۆشۈك بولۇپ، تېمصنصڭ ئېگصزلصكص
ئۈچ – تۆت مېتصر ئةتراپصدا بولصدۇ، ئۈستص ياپما بولصدۇ، چۈنچصنصڭ ئصچصگة كۈن
نۇرص چۈشمةيدۇ، چۈنچصنصڭ ئصچصگة بويصدصن بويغا بادرا ئورنصتصلصدۇ. بادرصلارغا
تۆشۈك تېشصلصپ قوزۇق قېقصلصدۇ. بۇ قوزۇق ‹تصكةن› دةپ ئاتصلصدۇ (تۇرپاننصڭ بةزص
يةرلصرصدة بولسا ‹چاققا› دةپمۇ ئاتصلصدۇ). ئۈزۈم پصشقاندا 8 – ئاينصڭ 15 –
كۈنلصرصدصن باشلاپ) مةخسۇس ئۇستصلار تةرصپصدصن ئۈزۈم ساپصقص بصلةن ئاشۇ تصكةنگة
ئېسصلصدۇ. ئۈزۈم قصرصق – ئةللصك كۈندة قۇرۇيدۇ. ئۈزۈم قۇرۇغاندا تصكةننص
سصلكصگةندة ئۈزۈم يةرگة تۆكۈلصدۇ. ئۈزۈم ساية يةردة، شامالدا قۇرۇيدصغانلصقص
ئۈچۈن رةڭگص يېشصل، سۆسۈن بولصدۇ. بۇ خصل ئۈزۈمنص ئۇزاق ۋاقصت ساقلصغصلص بولصدۇ.
بۇ بصر چۈنچصدصن قانچصلصك ھوسۇل ئالغصلص بولصدصغانلصقصنص مۆلچةرلصگصلص بولصدۇ.
دېمةك، ‹چۈنچة› تۇرپان ئۇيغۇرلصرصنصڭ ئۇزۇن ئةسصرلصك ئةمگصكصنصڭ مېۋصسص.
تۈگمةن
تارصخ تةتقصقاتچصلصرص تارصم بوستانلصقص ئةتراپلصرص دېھقانچصلصق ئصگصلصكصنصڭ ئةڭ
دةسلةپكص ئانا ماكانلصرصدصن بصرص ئصكةنلصكصنص كۆرسصتصدۇ. ھةممصگة ئايانكص،
تارصم بوستانلصقصدا ياشصغۇچص ئۇيغۇرلار مصلادصدصن خېلص بۇرۇنلا شةھةرلصشصپ،
كۆچمةن چارۋصچصلصقتصن ئولتۇراق دېھقانچصلصق، قول ھۈنةرۋةنچصلصك كةسپصگة قاراپ
يۈزلصنصشكة باشلصغان. شۇنصڭ بصلةن دېھقانچصلصق زصرائةتلصرصنصڭ تۈرص كۆپةيگةن.
بۇ ھال دان ئايرصش ۋة يانجصش قوراللصرصنص تةقةززا قصلغان. بۇنصڭ بصلةن
دېھقانچصلصق زصرائةتلصرصنص يانجصپ ئۇن قصلصپ، نان، ئۇنلۇق تاماق قاتارلصق
پصششصق يېمةكلصكلةرنص ئصستېمال قصلصش خةلقصمصزنصڭ تۇرمۇش ئادصتصگة ئايلانغان.
مۇشۇ ئېھتصياج ئاساسصدا ئۇيغۇرلارنصڭ ئةڭ دةسلةپ سۇ تۈگمصنصنص كةشصپ قصلغان.
تۈگمةن ئصنسانلارنصڭ ئوزۇقلصنصش مةدةنصيصتصنص بېيصتصپ، ماددصي تۇرمۇشنصڭ
ياخشصلصنصشص ۋة كۆپ خصللصشصشصنص ئصلگصرص سۈرگةن.
ئۇيغۇرلار ئارصسصدا تۈگمةننصڭ قاچان، قةيةردة ۋة كصم تةرصپصدصن كةشصپ
قصلصنغانلصقص ھةققصدة قولصمصزدا مۇكةممةل تارصخصي ماتېرصيال بولمصسمۇ، لېكصن
ئۇنصڭ نامص خېلص بۇرۇنقص تارصخصي ماتېرصياللاردا تصلغا ئېلصنصدۇ. كېرصية ناھصية
بازصرصنصڭ تةخمصنةن ئصككص يۈز ئوتتۇز كصلومېتصر جةنۇبصدصكص كېرصية دةرياسص
بويصچة جايلاشقان مارجانلصق خارابصسص ( بۇ شةھةر مصلادصVI – IV ئةسصرلةردة
خارابصلصككة ئايلانغان) دصن تۆت پاي تۈگمةن تېشص تېپصلغان. تۇرپان ئاستانة ۋة
قارا غوجصدصكص IX – IV ئةسصرلةرگة تةئةللۇق قةبرصلةردصن بۇغداي، بۇغداي ئۇنصدصن
تةييارلانغان نان، چۆچۈرة قاتارلصق پصششصق يېمةكلصكلةر تېپصلغان.
مةھمۇت قةشقةرصنصڭ ‹تۈركصي تصللار دصۋانص› ناملصق ئةسصرصدة ‹ئۈگصتچص› (ئۇن
تارتقۇچص، تۈگمةنچص)، ‹ئصتةگو› (تۈگمةندة ئۈستصگة ئايلانغۇچص تاش ئورنصتصلغان
ياغاچ قولاق)، ‹قوغۇش› (قوش، نور)، ‹تةگصرمةن قوغۇشص› (تۈگمةن نورص)، ‹سصبةك› (سۆۋةك)،
‹سۈكةن›، ‹چصغرص› (تۈگمةن چاقص)، ‹تۈشۈرگۈ› (چۈشۈرگة)، ‹يارماش ئۇن› (يۇمشاق
تارتصلغان ئۇن)، ‹تةگصرمةن تصشةدص› (تۈگمةن تېشصنص چةكتص) (مةھمۇت قةشقصرص:
‹تۈركصي تصللار دصۋانص› ئۇيغۇرچة نةشصرص، I توم، 72–، 184–، 478–، 505–، 549–،
637– بةتلةر ۋة III توم، 54–، 364– بةتلةرگة قاراڭ) قاتارلصق سۆزلةر ئۇچرايدۇ.
بۇ ھال بصزگة قاراخانصلار دةۋرصدة تارصم ۋادصسصدا تۈگمةننصڭ كةڭ دةرصجصدة
ئومۇملصشصپ كةتكةنلصكصنص چۈشةندۈرۈپ بېرصدۇ.
ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص ئوزۇقلۇق ئادصتصدة ئۇندصن ياسالغان تاماقلارنصڭ تۈرص
ناھايصتص كۆپ بولۇپ، بۇ ئةنئةنة ھازصرغصچة داۋاملصشصپ كةلمةكتة. بۇ ئةھۋالمۇ سۇ
تۈگصمصنص ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص كةشپصياتلصرصنصڭ بصرص ئصكةنلصكصنص ئصسپاتلايدۇ.
ئۇيغۇرلار ئارصسصدا تۈگمةنچصلصك مةخسۇسلاشقان ھۈنةر – كةسصپ بولۇپ، سۇ تۈگمصنص
ئةمةلصيةتتة، سۇ ئصلمص، مېخانصكا ئصلمص، بصناكارلصق، دېھقانچصلصق، قول
ھۈنةرۋةنچصلصك، ئصقتصساد قاتارلصق ئصلصم – پةنگة ئالاقصدار بولغان مۇرةككةپ
تېخنصكصلصق قۇرۇلما ھېسابلصنصدۇ. ئۇ ئېرصق – ئۆستةڭ شارقصراتمصلصرصنصڭ ئۈستصگة
قۇرۇلصدۇ. سۇنصڭ كۆپ ئازلصقصغا قاراپ بصر تاشلصق تۈگمةن، ئصككص تاشلصق تۈگمةن...
دةپ ئايرصلصدۇ. بصر تاشلصق تۈگمةن ئېھتصياجلصق بولغان سۇنصڭ مصقدارص بةلگصلصك
بولغاچقا، ئةگةر ئۆستةڭدة ئارتۇق سۇ بولسا تۈگمةن نورصنصڭ يېنصدصكص چۈشۈرگة
ئارقصلصق تةڭشةيدۇ. ئادةتتصكص تۈگمةن تۈگمةنخانا (ئۈگۈت تازصلاپ تةييارلانغان
دان قويۇش ئۆيص، ئۇن تارتصشقا كةلگةنلةر ياتصدصغان ئۆي ۋة ئۇن تارتصش ئۆيص
قاتارلصق بۆلةكلةرگة بۆلۈنصدۇ)، نور، تاقاق، چاق، تاش، سۈكةن، چاناق،
چېقصلدۇرۇق، خامپا، ئةلگةك، قوپارغۇ... قاتارلصقلاردصن تةركصب تاپصدۇ. تۈگمةنچص
بةلگصلصك ھۈنةر – تېخنصكصغا ئصگة بولغان كصشص بولۇپ، ئۇ بةلگصلصك قةرةلدة تاشنص
چۈشۈرۈپ چېكصپ تۇرصدۇ. شۇ ئارقصلصق ئۇنصڭ سۈپةتلصك بولۇشصغا كاپالةتلصك قصلصدۇ.
ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلاشقان يېزا – كةنتلةرنصڭ مۇتلةق كۆپچصلصكصدة سۇ تۈگمصنص
بولۇپ، زامانصۋص ئۇن زاۋۇتلصرص قۇتۇرۇلۇشتصن بۇرۇن خةلقصمصز ئاساسةن تۈگمةنگة
تايصنصپ ئوزۇقلصنصش مةسصلصسصنص ھةل قصلغان. جةنۇبصي شصنجاڭدا ‹تۈگمةنبېشص›، ‹تۈگمةنلصك›،
‹ياقصتۈگمةن›، ‹تۈگمةنئېرصق›، ‹قوشتۈگمةن›، ‹جاڭگالتۈگمةن›، ‹قصرصقتۈگمةن›
قاتارلصق تۈگمةنگة ئالاقصدار نام بصلةن ئاتصلصدصغان يېزا – كةنتلةرنصڭ ناھايصتص
كۆپ بولۇشصمۇ ئۇيغۇرلارنصڭ مادصي ئادةتلصرص ئصچصدة تۈگمةنچصلصكنصڭ ئالاھصدة رول
ئوينصغانلصقصنص كۆرسصتصدۇ.
دةۋرنصڭ تةرةققصياتصغا ئةگصشصپ، يةرلصك تۈگمةنلةرنصڭ سانص بۇرۇنقصغا قارصغاندا
ئازلاپ كةتكةن بولسصمۇ، لېكصن خةلق ئاممصسص زاۋۇت ئۇنصغا قارصغاندا تۈگمةن
ئۇنصنص ئةتصۋارلصق بصلصدۇ.
ئصدصقۇت باغرصدصكص كةشپصياتلار
ئصدصقۇت – قةدصمكص ئۇيغۇرچة سۆز بولۇپ، مةنصسص ‹بةخت (قۇت) بةرگۈچص
تةڭرص›دېمةكتۇر. بۇ جاي ھازصرقص تۇرپان ئويمانلصقصنص كۆرسصتصدۇ. تۇرپان
ئويمانلصقص دېڭصز يۈزصدصن بصر يۈز ئةللصك تۆت مېتصر چوڭقۇر بولۇپ، قۇرغاق ھاۋا
كصلصماتصغا ئصگة. ئصدصقۇت – ئۇيغۇرلارنصڭ ئةڭ قةدصمكص ئانا يۇرتلصرصنصڭ بصرص بولۇپ، بۇ جاينصڭ
نةچچة مصڭ يصللصق پارلاق مةدةنصيةت تارصخص بار. ھازصرغصچة ئصزص ئۆچمصگةن يارغول
قةدصمكص شةھصرص، ئصدصقۇت خارابصلصكص، بېزةكلصك مصڭ ئۆيص قاتارلصق ئاسار ئةتصقة
ئورۇنلصرص ئصدصقۇت مةدةنصيصتصگة گۇۋاھلصق بېرصپ تۇرصدۇ.
ئصدصقۇت ئۇيغۇرلصرص قةيسةر ۋة ئةمگةكچان خةلق بولۇپ، ئۇزاق تارصختصن بۇيان
ئۆزگصچة جۇغراپصيصلصك شارائصتقا ئصگة بۇ مۇنبةت زېمصننص گۈللةندۈرۈش يولصدا
نۇرغۇن كةشپصياتلارنص ياراتقان، ئۆزصگة خاس ئالاھصدة مةھسۇلاتلارنص ئصشلةپ
چصقارغان. مةسصلةن:
كارصز
كارصز – ئصدصقۇت خةلقلصرصنصڭ پةم – پاراسصتصنصڭ جةۋھصرص ۋة ئۆزصگة خاس
كةسپصياتص. ئصدصقۇت تېغص باغرصدصكص ئةجدادلصرصمصز ئۆزلصرص ئصجاد قصلغان مۇشۇ
كارصزغا تايصنصپ بۇ ۋادصنص بۈگۈنكصدةك مۇنبةت بوستانلصققا، دۇنياغا مةشھۇر
‹ئۈزۈم شةھصرص› گة ئايلاندۇرغان. شۇنصڭ ئۈچۈن ئصدصقۇت خةلقص كارصزنص ‹ھاياتلصق
مةنبةسص› دةپ تةرصپلةيدۇ. تېخص يېقصنقص يصللارغصچة تۇرپان ۋادصسصنصڭ ئاساسلصق سۇ مةنبةسص كارصز ئصدص.
كارصز خۇددص ئادةم بةدصنصدصكص قان تومۇرلاردةك تۇرپان، پصچان، توقسۇن
رايونلصرصغا مةركةزلةشكةن.
كارصز، ئونلصغان، يۈزلصگةن يةر ئاستص سۇ قۇدۇقلصرصنصڭ ئۆز ئارا
تۇتاشتۇرۇلۇشصدصن ياسالغان يةر ئاستص سۈيصنص يةر ئۈستصگة باشلايدصغان ئاجايصپ
مۆجصزصلصك بصر خصل ئېرصق بولۇپ، ئۇ پةقةت ئصدصقۇت باغصرصنصڭ يةر تۈزۈلۈشصگة
ماسلاشقان.
ئۇزاق زامانلار ئصلگصرص ئصدصقۇت تاغ باغرصدا سۇلۇق بۇلاق بولغان، ئةسصرلةرنصڭ
ئۆتۈشص بصلةن بۇلاق سۈيص يةر ئۈستصگة ئېتصلصپ چصقالماي، سۇ قاتلصمص پةسلةپ
كةتكةن، كصشصلةر سۇنص چصقصرصش مةقسصتصدة يةرنص چوڭقۇر كولاپ، بۇلاق سۈيصنصڭ
راۋان ئېقصشصغا كاپالةتلصك قصلغان. بۇنصڭ بصلةن ئةڭ دةسلةپكص بصر قۇدۇقلۇق
كارصز بارلصققا كةلگةن. كېيصن سۇنص كۆپةيتصش ئۈچۈن قۇدۇق بصلةن قۇدۇقنص بصر –
بصرصگة تۇتاشتۇرصدصغان يةر ئاستص ئېرصق چېپصپ، ئېرصق ئچصدصكص توپصلارنص سصرتقا
يۆتكةش ئۈچۈن ‹تۈڭلۈك› ئاچقان. مۇشۇ تۈڭلۈك ئارقصلصق قۇدۇقنص تۇتاشتۇرصدصغان
يةر ئاستص قانالنصڭ توپصلصرصنص ياغاچ چصغرصق ياكص قول كۈچص بصلةن يةر ئۈستصگة
تارتصپ چصقارغان. ھازصرغصچة ‹يةتتة قصز›نصڭ تاش ھةيكصلص بار تاغ باغرصدصكص
قۇرۇپ كةتكةن بصر قۇدۇقلۇق، ئصككص قۇدۇقلۇق كارصز ئصزلصرص بۇنص ئصسپاتلايدۇ.
كارصزلار يةر تةكشصلصكصگة ئاساسةن، ئېگصزلصكتصن پةسلصككصچة قاراپ كولصنصدۇ. باغ
تةرصپص چوڭقۇر بولۇپ، بارغانسېرص تېيصزلصشصپ ئاخصر يةر ئۈستصگة ئۇلصنصدۇ.
ھازصرغصچة بۇ يۇرتتا قېزصلغان كارصزلارنصڭ ئةڭ ئۇزۇنص ئون كصلومېتصر ئةتراپصدا
بولۇپ، ئصككص يۈزگة يېقصن قۇدۇقص بار. پصچان ناھصيصسصنصڭ چصقتصم يېزصدصسصدصكص
كصچصك كارصزنصڭ ئۇزۇنلۇقص يةتتة يېرصم كصلومېتصر بولۇپ، بصر يۈز ئاتمصش بةش
قۇدۇقص بار. پصچان لةمجصندصكص ‹سةپتة گور› كارصزصنصڭ ئۇزۇنلۇقص 7.75 كصلومېتصر
بولۇپ، بصر يۈز سةكسةن قۇدۇق بار. پصچان دالانكارصزدصكص ‹ھۇلۇڭ› كارصزصنصڭ
ئۇزۇنلۇقص سةككصز كصلومېتصر بولۇپ، بصر يۈز توقسان بةش قۇدۇق بار. مۇشۇنداق
كارصزلاردصن تۇرپان ۋادصسصدا نةچچصسص بولۇپ، ئومۇمصي ئۇزۇنلۇقص بةش مصڭ
كصلومېتصردصن ئاشصدۇ. كارصز سۈيص ھةم سوغۇق، ھةم سۈزۈك بولغاچقا، تۇرپاننصڭ قصرصق گرادۇستصن
ئاشصدصغان يازنصڭ ئصسسصق كۈنلصرصدة كارصز ئصچصگة كصرصپ ئولتۇرۇش ۋة سۇ ئصچصش،
كصشصگة ھۇزۇر بېغصشلايدۇ. گةرچة ھازصر سۇ قۇرۇلۇش ئةسلصھةلصرصنصڭ زامانصۋصلصشصشصغا ئةگصشصپ، تۇرپان
ۋادصسصنصڭ سۇ مةسصلصسص ئاساسصي جةھةتتصن ھةل بولغان بولسصمۇ، كارصز ئصدصقۇت
باغرصدا يةنصلا ئۆز كارامصتصنص كۆرسصتصپ كةلمةكتة.
قصسقصسص، خۇددص روسصية ئالصمص گرۇم گرژصمايلوپ ئېيتقاندةك: ‹ئۇيغۇرلارنصڭ
ئاجايصپ پاراسةتلصك بصلةن تۇرپاندا ئصجاد قصلصپ چصققان ھةيۋةتلصك قةدصمصي كارصز
سۇ ئصنشائاتص – ئۇيغۇر مصللصتصنصڭ يېزا ئصگصلصكصنصڭ ناھايصتص بۇرۇنقص
زامانلاردصلا يۈكسةك دةرصجصدة تةرةققصي تاپقانلصقصنص كۆرسصتصدۇ. ئۇيغۇرلارنصڭ
كارصز مصسرلصقلارنصڭ پصرامصداسصدصن قېلصشمايدصغان، قايصل قصلارلصق كۈچكة ئصگة
سۇ ئصنشائاتصدۇر›.
ئةر قانصتص – ئات
ئات – ئصنسانلارنصڭ تةرصپصدصن ئةڭ دةسلةپ قولغا ئۆگصتصلگةن ھايۋانلارنصڭ بصرص.
ئاتنصڭ كۆندۈرۈلۈشص كۆچمةن چارۋصچصلارنصڭ تۇرمۇشصدا ئصنتايصن مۇھصم رول
ئوينصغانلصقص ئېنصق. كۆپلصگةن ئارخېئولوگصيصلصك تةكشۈرۈشلةر نةتصجصسص شۇنص
ئصسپاتلصدصكص، ھازصر دۇنيانصڭ ھةرقايسص جايلصرصدصكص ئاتلار ئوتتۇرا ئاسصيانصڭ
ئوتتۇرا قصسمصدصن تارقالغان. ئاتنص كۆندۈرۈشمۇ ئةڭ ئاۋۋال مۇشۇ رايوندصن
باشلانغان. شۇنصڭ ئۈچۈن مۇشۇ رايوندا تارصختصكص ‹ئاتلصقلار مةدةنصيصتص› دةپ
ئاتالغان مةدةنصيةت دةۋرص بارلصققا كةلگةن. ئات يالغۇز چارۋصچصلصق ئصگصلصكصدة كةم بولسا بولمايدصغان بصردصنبصر
ئصشلةپچصقصرصش قورالص بولۇپلا قالماستصن، بةلكص يةنة دېھقانچصلصق ئصگصلصكصدصمۇ
ئةڭ مۇھصم ئاساسلصق قورالدۇر. شۇنصڭ ئۈچۈن ئۇيغۇرلار قةدصمدصن باشلاپ ئاتنص
ئصنتايصن ئۇلۇغلاپ كةلگةن. قةدصمكص ئۇيغۇر ئېوسلصرصدا ئاتنصڭ ئوبرازص ھةممصدصن
يۇقصرص تۇرصدۇ. ‹ئوغۇزنامة› ئېپوسصدا ئاتمۇ خۇددص ‹كۆڭ يايلصلصق بۆرة›گة ئوخشاش
مۇقةددةسلةشتۈرۈلگةن ۋة ئصلاھصيلاشتۇرۇلغان. ئۇيغۇرلارنصڭ قةدصمكص پالچصلصق
كصتابص ‹ئصرق پۈتۈك›تة ئات ئومۇمةن ياخشصلصق، بةختنصڭ بةلگصسص قصلصنغان.
ئۇنصڭدصن تاشقصرص خةلقصمصز ئارصسصدا قةدصمدصن تارتصپ بۈگۈنگصچة ‹دۇلدۇل›
ھةققصدة ناھايصتص كۆپ قصزصقارلصق ئةپسانة – رصۋايةت ۋة چۆچةكلةر ئېقصپ يۈرمةكتة.
دۇلدۇل چۈشةنچصسص ۋة ئېتقادص ماھصيةتتة ئاتنصڭ ئصلاھصيلاشتۇرۇلۇشص ھېسابلصنصدۇ.
ئات ھةقصقةتةن ھةممة ھايۋانلاردصن كۈچلۈك ۋة ئةقصللصك. بصزنصڭ ئةجدادلصرصمصز
قةدصمدصلا ئاتنصڭ ئاشۇ ماھصيةتلصك ئالاھصدصلصكصنص چوڭقۇر ھېس قصلصپ، ئۇنص
ئۆزلصرصنصڭ قانصتص دةپ ھېسابلصغان. قةدصمكص ئورخۇن ئۇيغۇر خانلصقص دةۋرصدصلا
ئاتنص ئۇلۇغلاش ئېتصقادص تۈپةيلصدصن تةڭرصقۇت ياكص سةركةردصلةر ئۆلسة، ئۇلارنصڭ
مصنصدصغان ئېتصنصمۇ قوشۇپ بصرگة دةپنة قصلصش ئادصتص بولغان. كۆپلصگةن ئۇيغۇر
قةبرصستانلصقلصرصدا ئاتنصڭ باش سۆڭصكصنص مةڭگۈ تاش ئورنصدا بېكصتصپ قويۇش
ئادصتص ھازصرغصچة داۋاملصشصپ كةلمةكتة. قةدصمكص دةۋرلةردة يةنة خةلقصمصز ئاتنص
مۇقصم پۇل بصرلصكص ئورنصدا ئصشلةتكةن. ئۇيغۇرلار ئاتنص ھةقصقةتةن قةدصرلةيدۇ. ئاتنص ئۇرۇش ياكص خارلاشنص ئةڭ چوڭ
گۇناھ دةپ قارايدۇ. ئۇلار ئاتنص مةخسۇس ئېغصلدا ئةتصۋارلاپ باقصدۇ. ئات ئېغصلغا
پات – پات ئصسرصق سېلصپ تۇرصدۇ. بولۇپمۇ مصنصدصغان ئاتنص تاللاشقا ئةھمصيةت
بېرصدۇ. بۇنداق ئاتلارنص داۋاملصق ئۆستةڭلةرگة ئاپصرصپ يۇيۇپ – تاراپ تۇرصدۇ.
يۈگةن، ئېگةر جابدۇقلصرصنصمۇ خصللاپ، ئاتقا تېخصمۇ سالاپةت كصرگۈزصدۇ. ھارۋصغا
قاتصدصغان ئاتلارنص ئالاھصدة بېزةيدۇ. ئات گۆشص يېيصش ئۇيغۇرلارنصڭ ئېتقادصدا
گةرچة مةنئص قصلصنمصغان بولسصمۇ، لېكصن ئاتنص ئۆلتۈرۈپ يېيصش ئومۇملاشمصغان.
بولۇپمۇ جةنۇبصي شصنجاڭ ئۇيغۇرلصرص ئات گۆشصنص ئاساسةن يېمةيدۇ.
دةۋر تةرةققصياتصغا ئةگصشصپ بۈگۈنكص كۈندة قاتناش ئصشلصرص ئاساسةن ماشصنصلاشقان
بولسصمۇ، لېكصن ئات ئۆزصنصڭ رولصنص يوقاتقصنص يوق. بةلكص يېزا – قصشلاقلاردا
ھةتتا شةھةرلةردة ئات ھارۋصلصرص ئاساسلصق قاتناش قورالص سۈپصتصدة خصزمةت
قصلماقتا. خوتةن، قةشقةر، ئاقسۇ، تۇرپان قاتارلصق ئۇيغۇرلار توپلصشصپ
ئولتۇراقلاشقان شةھةرلةردة كصرا ماشصنصلصرص بصلةن بةس – بةستة قاتناۋاتقان
كۆركةم ئات ھارۋصلصرص ئۆزصگة خاس مصللصي ئالاھصدصلصكص بصلةن چةت ئةللصك
ساياھةتچص دوستلارنصمۇ ئۆزصگة جةلب قصلماقتا.
قاتناش – ترانسصپورت ئادةتلصرص
ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص قاتناش – ترانسصپورتصدا تۆگة كارصۋصنص بصلةن ئات –
ئېشةك كارۋانلصرص ئاساسلصق ئورۇندا تۇرصدۇ. ئةينص مةزگصللةردصكص ‹يصپةك يولص›
سودصسصدا ئۇيغۇر سودصگةرلصرصنصڭ تۆگة كارۋانلصرص ئايصغص ئۈزۈلمةستصن نةچچة
ئايلاپ يۈرۈپ، خةلقئارالصق قۇرۇقلۇق قاتنصشصدا ئۈلگة ياراتقانلصقص ھةققصدة
ھةممصگة مةلۇم بولغان قصزصقارلصق خاتصرصلةر بار.
تۆگة ئۇسسۇزلۇق ۋة ئاچلصققا بةرداشلصق بېرةلةيدصغان، ياۋاش ئةمما كۈچتۈڭگۈر
ھايۋان بولۇپ، ئۇ شصنجاڭنصڭ جۇغراپصيصلصك شارائصتصغا ناھايصتص ماسلاشقان. شۇنصڭ
ئۈچۈن ئۆتمةشتة شصنجاڭنصڭ ئۇزۇن يوللۇق قاتنصشصدا تۆگة ئاساسلصق رول ئوينصغان.
ھةرقايسص يۇرتلاردا ئۇيغۇرلاردصن ئاتاقلصق تۆگصچصلةر (كارۋان بېشص) بولغان.
بولۇپمۇ كةلپصن ناھصيصسص، قةشقةر كوناشةھةرنصڭ ئوپال، تاشمصلصق رايونلصرص تۆگة
قاتنصشصدا مةشھۇر بولۇپ، بۇ جايلاردا تۆگة بېقصش ۋة ئۆستۈرۈشنصڭ ئۆزصگة خاس بصر
يۈرۈش ئادةتلصرص شةكصللةنگةن.
ئۇيغۇرلارنصڭ قةدصمكص قاتناش ئادصتص ئۈستصدة سۆز ئاچقاندا، ئۇيغۇرلارنصڭ تارصخي
ئېپوسص ‹ئوغۇزنامة› ئصچصدصكص تۆۋةندصكص ئابزاسلار بصزنصڭ دصققةت –
ئېتصبارصمصزنص قوزغايدۇ؛ ئوغۇزخاننصڭ لةشكةرلصرص ئصچصدة بارماقلصق يوسۇن بصللصگ
دېگةن چېۋةر بصر ئادةم بولۇپ، ئوغۇزخاننصڭ ئۇرۇش غةنصيمةتلصرصنص توشۇشقا ئېگصز
بصر ھارۋا ياسصغان، ھارۋصغا جانسصز غةنصيمةتلةرنص قاچصلاپ، ھارۋصنص جانلصق
غةنصيةتلةرگة تارتقۇزغان، نۆكةرلةر ۋة ئةل – جامائةت بۇنص كۆرۈپ ھةيران
بولۇشقان، ئۇلارمۇ ھارۋا ياسصغان، ئېگصز ھارۋا ماڭغاندا، ‹قانغا، قانغا›
دېگةندةك ئاۋاز چصقارغانلصقص ئۈچۈن، ئۇنصڭغا ‹قانغا› دةپ نام قويۇشقان،
ئوغۇزقان بۇ ھارۋصنص كۆرۈپ كۈلصدۇ، ئېيتتصكص؛ ‹قانغا بصلةن جانسصز غةنصيمةتنص
جانلصق غةنصيمةت سۆرةپ ماڭصدصكةن، ئېگصز ھارۋصنص مةڭگۈ ئۇنتۇپ قالماسلصق ئۈچۈن
‹قانغۇلۇق ساڭا ئات بولسۇن› يۇقصرصقص پارچة ئارقصلصق ئوغۇز خاقان دةۋرصدصلا
ئېگصز چاقلصق ھارۋا قاتناش ئصشلصرصدا خصزمةت قصلدۇرۇلغانلصقصنص بصلگصلص بولصدۇ.
مۇشۇ خصل ھارۋصنصڭ كةشصپ قصلصنصشصمۇ مۇقةررةركص، ئۇيغۇرلار بصلةن مۇناسصۋةتلصك،
جةنۇبصي شصنجاڭ ئۇيغۇرلصرص ئارصسصدا ئصشلصتصپ كېلصۋاتقان ‹يار – يار ھارۋا›
شةكصل جةھةتتصن ‹قانغا› بصلةن ئوخشاشلصققا ئصگة.
‹يار – يار ھارۋا› بةزصدة ‹پةيزصۋات ھارۋصسص› دةپمۇ ئاتصلصدۇ. بۇنداق ھارۋصغا
ئات ياكص ئۆكۈز قېتصلصدۇ. چاقنصڭ دصئامېتصرص بصر يېرصم مېتصر ئةتراپصدا بولۇپ،
چةمبصرص سېرصق سۆگةتنصڭ ياغصچصدصن ياسصلصدۇ. ھارۋا ئوقصنصڭ ئۇزۇنلۇقص ئصككص
مېتصر ئةتراپصدا بولۇپ، ھارۋصنصڭ جازصسص شۇ ئوق ئۈستصگة ئورنصتصلصدۇ. بۇنداق
ھارۋا توپصلصق يوللارغا ماس كةلگةچكة، يېزا قاتنصشصدا ئاساسلصق رول ئوينصغان.
ئۇيغۇرلار ئارصسصدا ھارۋصنصڭ تۈرلصرص كۆپ بولۇپ، شةھةر قاتنصشصدا مةپة ھارۋا
كةڭ ئومۇملاشقان. مةپة ‹يار – يار ھارۋا›نصڭ ئۆزگةرتصپ ئصشلةنگةن يېڭص نۇسصخصسص
بولۇپ، ئۇنصڭدا ئاساسةن ئادةم توشۇيدۇ. مةپة ھارۋصمۇ ئصككص چاقلصق بولۇپ،
چاقنصڭ ‹دصئامېتصرص بصر مېتصر ئةتراپصدا. ئۈستص كصمصر ئۆي شةكلصدة ياسصلصپ، يان
تةرصپصگة ئصككص كۆزنةك قويۇلغان. ئالدص تةرصپصگة رةختتصن پةردة تارتصلغان بولۇپ،
ئادةتتة تۆت ئادةم ئولتۇرۇشقا بولصدۇ. مةپة ھارۋا ھۈنةر – سةنئةت جةھةتتة
كۆركةم ۋة نةپصس ياسصلصدۇ. مةپصگة قاتصدصغان ئاتمۇ ئالاھصدة خصللصنصدۇ. ئاتنصڭ
بېشصدصن تارتصپ قۇيرۇقصغصچة رةتلصك ھالدا ياڭاقتةك مصس كولدۇرمصلار ئېسصلصدۇ.
مةپصدصن باشقا يةنة ‹خادصك ھارۋا› مۇ كةڭ ئومۇملاشقان. خادصك ھارۋا ئصلص،
ئۈرۈمچص، ئالتاي چۆچةك قاتارلصق شةھةرلةرگة كةڭ تارقالغان. خادصك ھارۋصنصڭ چاقص
تۆت بولۇپ، ئالدص بصلةن چاقص كصچصك، كةينص چاقص چوڭراق بولصدۇ. جازصسص پةسرةك
بولۇپ، ئصشلصتصشكة قولاي، ئۇنصڭغا ئادةتتة بصر ياكص ئصككص ئات قېتصلصدۇ. ئون
كصشص ئولتۇرۇشقا بولصدۇ. ئۇ شةھةر قاتنصشصدصغان ‹ئاپتوبۇس›نصڭ رولصنص ئويناپ
كةلگةن. ھازصرمۇ تۇرپان، قةشقةر، يةكةن، خوتةن قاتارلصق شةھةرلةردة خادصك
ھارۋصنصڭ ئۆزگةرتصلگةن شةكلص – ئصككص چاقلصق يةڭگصل ھارۋا قويۇق مصللصي تۈسكة
ئصگة بولۇپ، تۇرمۇشتا قوللصنصش دائصرصسص ئصنتايصن كةڭ. بۈگۈنكص كۈندة بۇ يةرلصك
ھارۋصلار ‹تويوتا›، ‹خۇاڭگۇةن›، ‹سانتانا› قاتارلصق زامانصۋصلاشقان قاتناش
ۋاستصلصرص بصلةن بةس – بةستة كۆپلصگةن چةتئةل ساياھةتچصلصرصنص ئۆزصگة جةلپ
قصلماقتا.
چار بازار
چار بازار – ھةپتصنصڭ ھةرقايسص كۈنلصرصدة باشقا – باشقا يةرلةردة بولۇپ
تۇرصدصغان سودا – سېتصق بازصرصنصڭ نامص. بصر يۇرتتا ھةرقايسص كۈنلةرنصڭ نامص
بصلةن بازار بولۇپ تۇرصدۇ. مۇشۇنداق بازارلاردا ئايلصنصپ يۈرۈپ تصجارةت قصلغۇچص
‹چار بازارچص› دةپ ئاتصلصدۇ. ئۇلار ئۇلاغ ياكص باشقا قاتناش ۋاستصلصرصنصڭ
ياردصمصدة، ھةرقايسص بازارلاردا سةييارة تصجارةت قصلصدۇ.
بازار كۈنص ئايرصم – ئايرصم بةلگصلةنگةن ئورۇنلاردا چارۋا مال بازصرص، جۇۋا (ئاشلصق
بازصرص)، گةز مال بازصرص، چةرچصن مال بازصرص، كۆكتات بازصرص، ئاياغ كصيصم
بازصرص، باش كصيصم بازصرص، ئوتۇن بازصرص، سامان بازصرص، ياغ بازصرص قاتارلصقلار
بولۇشتصن تاشقصرص، يةنة ئاشخانا، ناۋايخانا، قاسساپ دۇكانلصرص بولصدۇ.
ئةتراپتصكص دېھقانلار ئۆزص ئصشلةپ چصقارغان نةسصلةرنص بازار كۈنص ساتصدۇ ۋة
ئۆزصگة كېرةكلصك نةرسصلةرنص سېتصۋالصدۇ. بةزصلةر سودا – سېتصق ئۈچۈن بازارغا
كېلصدۇ. بةزصلةر سودا – سېتصق ئۈچۈن بازارغا كېلصدۇ. بةزصلةر بولسا ئۆزص ياخشص
كۆرصدصغان سامسا، گۆش گصردة، كاۋاپ قاتارلصقلارنص يېيصش ئۈچۈن كېلصدۇ.
چار بازاردا تۇرمۇشقا كېرةكلصك نةرسصلةرنصڭ ھةممصسص بولصدۇ. شۇڭا بةزصلةر چار
بازار كۈنص يةنة بصر بازار كۈنص بولغۇچة يةتكۈدةك نةرسة – كېرةكلةرنص سېتصۋېلصپ
قايتصدۇ.
چار بازار ناھايصتص قصزصپ كېتصدۇ، مةدداھلار ئالاھصدة سورۇن تۈزۈپ داستان ۋة
جةڭنامصلةرنص سۆزلةپ كصشصلةرنص تۈزۈپ قوشقا سوقۇشتۇرصدۇ، توخۇ سوقۇشتۇرصدۇ،
يةنة بةزصلةر تېكة ئوينصتصدۇ، دارۋازلار دارغا چصقصدۇ، ۋة ھاكازالار.
ئائصلة باقمصچصلصق
ئۇيغۇرلاردا ئائصلة باقمصچصلصقص ۋة مال بورداش ئۇزۇن تارصخقا ئصگة بولۇپ، ئۇ
ئالاھصدة تةرةققصي قصلغان.
ئۇيغۇرلار شةھةرلصشصپ دېھقانچصلصق، قول ھۈنةرۋةنچصلصك ۋة سودا – سېتصق بصلةن
شۇغۇللصنصشقا باشلصغاندصن تارتصپ، ئائصلصۋص باقمصچصلصقنص يولغا قويۇپ ئۇنص
ئصشلةپچصقصرصش، ئوزۇقلصنصش ۋة سودا – تصجارةت ئصشلصرص ئۈچۈن خصزمةت قصلدۇرغان.
ئۇيغۇرلار ئاساسةن كالا، قوتاز، قوي، توخۇ، ئۆردةك قاتارلصقلارنص مةخسۇس
بوردايدۇ. كالا، قوي بورداش ۋاقتص 11– ئايدصن 4 – ئايغصچة بولصدۇ، مال بورداش
ئۈچۈن پاكصز، شامال ئۆتۈشۈپ تۇرصدصغان ئۆي تةييارلصنصدۇ. مال ئوقۇرص ياغاچتصن
ياسصلصدۇ. مال تۇرصدصغان جاينصڭ ئالدص ئېگصز، ئارقصسص پةس بولصدۇ. مال
بوردصغۇچصلار بوردصلصدصغان مالنصڭ بويص، ئۇستصخان چوڭلۇقص، يېشص قاتارلصقلارغا
ئالاھصدة دصققةت قصلصدۇ. بوردصلصدصغان مالغا ياۋا ئوت – چۆپ، سېسصغان، قاقشال
بولۇپ قالغان يةم – خةشةك بةرمةيدۇ. قۇرۇق ئوت، بېدة، سامان بېرصلگةندة ئۇلارنص
يۇيۇپ قاتمال بولسا ئصسسصق سۇغا بېسصپ يۇمشصتصپ بېرصدۇ. بوردالغان قوي، كالصغا
ھةلةپ ئةتكةندة كېپةك بصلةن قۇناق ئۇنصنص ئارصلاشتۇرصدۇ. چۈنكص، يالغۇز كېپةكلا
بةرسة ئۇنصڭ كۈچص بولمصغاچقا مال ئةت ئالمايدۇ. ئةكسصچة يالغۇز ئۇن بةرسة
مالنصڭ ئصچصنص سۈرۈۋېتصدۇ. قويغا قوناق بېرصشكة توغرا كةلگةندة يارما قصلصپ
ياكص قاينصتصپ بېرصدۇ، ئادةتتة ھۆل شاپاق شالتاقنص بةرمةيدۇ. بېرصشكة توغرا
كةلسة ئالدص بصلةن شاپاقنص سايصدة قۇرۇتۇپ سۇ تةركصبص تۈگةپ شصرشصم بولغاندا
بېرصدۇ. قوي سةمرصشكة باشلصغاندصن كېيصن ئالدصدصن يةم ئۈزمةيدۇ. يةم – خةشةكنصڭ كۆپ خصل
بولۇشصغا ئةھمصيةت بېرصدۇ. مةسصلةن، ھازصر بېدة بېرصلسة ئارقصدصن ئادةپ،
ئۇنصڭدصن كېيصن ھةلةپ بېرصپ ئارقصدصن سۇغصرصدۇ. يةم بېرصش جةريانصدا يةملةرگة
تۇز سالصدۇ ياكص يالاش ئۈچۈن شور تۇز قويۇپ قويصدۇ. قوي سةمصرصپ يېتصلصشكة
باشلصغاندا ئۇخلاتمايدۇ. بةلكص ئصككص تةرصپصگصچة تاختا قويۇپ، قوينصڭ
ئېغصرلصقنص كۆتۈرةلمةي يصقصلصپ چۈشۈشصنصڭ ئالدصنص ئالصدۇ. مالنصڭ ئاستصنص
دۋاملصق قۇرۇتۇپ تۇرۇشتصن تاشقصرص، بۇرۇن، قۇلاق، تۇياقلصرصنص تةكشۈرۈپ مالدا
پةيدا بولصدصغان ھةرخصل كېسةللصكلةرنصڭ ئالدصنص ئالصدۇ. مالنصڭ ئصشتصھاسص
تۇتۇلسا، بۇرنصغا سۇ مېيص سۈركةپ ياكصپصياز يېگۈزۈپ ئصشتصھاسصنص ئاچصدۇ. كالا
بورداشمۇ ئاشۇ خصلدا بولۇپ، يةم – خةشةكلصرصگة قوناق شېخص، مېۋصلصك دةرةخ
يوپۇرماقلصرص قوشۇپ بېرصلصدۇ. بوردصلصدصغان قوي كۈنصگة ئوتتۇرا ھېساب بصلةن بةش
يۈز گرامدصن سةككصز يۈز گرامغصچة، كالا بصر يېرصم كصلوگصرامدصن ئصككص
كصلوگصرامغصچة يةم يېيصشص لازصم. مۇشۇ خصلدا باققان قويلارنصڭ ئومۇمصي
ئېغصرلصقص بصر يۈز ئوندصن بصر يۈز يصگصرمة كصلوگصرام، گۆش ئېغصرلصقص يةتمصشتصن
سةكسةن كصلوگرامغصچة، كالصنصڭ گۆش ئېغصرلصقص ئصككص يۈز ئةللصك كصلوگرامدصن ئۈچ
يۈ كصلوگرامغصچة بولۇپ يېتصلصدۇ. ئۇيغۇرلار ئادةتتة، توخۇ، ئۆردةكنص مةخسۇس كاتةك ياساپ، ھةربصرصنص بصر كاتةككة
سولاپ ئايلانمايدصغان قصلصپ تۇغۇزۇپ قوناق خېرصمصنص ئېچصتصپ بېرصپ بوردايدۇ.
مۇشۇنداق ئۇسۇل بصلةن بصرةر ھةپتة ئصچصدة توخۇغا سةككصز يۈز گصرامدصن بصر
كصلوگرامغصچة، بصر ئۆردةككة بصر كصلوگرامدصن بصر يېرصم كصلوگرامغصچة ئةت
قوندۇرصدۇ. بۇ خصل بورداش قصش كۈنلصرص ئېلصپ بېرصلدصۇ. ھةرقايسص جايلاردا مال
بورداشنص كةسصپ قصلغان مةخسۇس كصشصلةر بولۇپ، ئۇ سود – تصجارةتنصڭ بصر خصل
شةكلص ھېسابلصنصدۇ.
ئةنئةنصۋص زصرائةت پةرۋصشص ۋة ئاشلصق ساقلاش
ئۇيغۇرلار تۇرمۇشصدا دېھقانچصلصق ئصشلةپچصقصرصش ئصگصلصكص قةدصمكص زامانلاردصن
باشلاپ مۇھصم ئورۇننص تۇتۇپ كةلگةن. بۇ جةرياندا ئۇلار دېھقانچصلصقنصڭ بصر
يۈرۈش ئةنئةنصۋص ئۇسۇللصرصنص يارصتصپلا قالماستصن، شۇنصڭ بصلةن بصرلصكتة يةنة
زصرائةتلةرنص پةرۋصش قصلصش ۋة ئاشلصق ساقلاشنصڭ ئۆزصگة خاس ئۇسۇلص ۋة چارة
تةدبصرلصرصنص ئصختصرا قصلغان. زصرائةت پةرۋصشص – شصنجاڭ چوڭ قۇرۇقلۇقنصڭ مةركصزصگة جايلاشقانلصقص، دېڭصز –
ئوكيانلاردصن يصراق بولغانلصقص ئۈچۈن، بۇ رايوندا ئصچكص قۇرۇقلۇققا خاس تصپصك
قۇرغاق ئصقلصم شةكصللةنگةن. ئۇنصڭ ئۈستصگة تۆت پةسصلنصڭ پةرقص كۆرۈنةرلصك بولۇپ،
تارصم بوستانلصقص، ئصلص ۋادصسص ۋة جۇڭغار ئويمانلصقلصرص ئېلصمصزدصكص مةشھۇر
ئاشلصق ماكانلصرص ھېسابلصنصدۇ. ئۇيغۇر دېھقانلصرص ئۆز رايونصنصڭ تةبصئصيص
شارائصتص ۋة ئصقلصم شارائصتصغا ئاساسةن، زصرائةتلةرنص پةرۋصش قصلصش ۋة ئۇنص
زصيانداش ھاشاراتلاردصن ساقلاشنصڭ بصر يۈرۈش ئةنئةنصۋص يةرلصك ئۇسۇللصرصنص
تاپقان. دېھقانلار زصرائةتلةر يۇمران مايسا مةزگصلصدة ئۇنصڭ يۇپۇرماقلصرص ۋة غولصدا
زصيانداش ھاشارةت ئاسان پةيدا بولصدصغانلصقصنص ئالدصن مۆلچةرلةپ، زصرائةتلةرگة
مۇۋاپصق مصقداردا كۈل چاچصدۇ ياكص ئېتصز بېشصغا كۈلنص دۆۋصلةپ، ئۇنص شامالنصڭ
يۆنصلصشصگة قاراپ سورۇيدۇ. نةتصجصدة كۈل زصرائةتكة تةكشص قونۇپ، ئۇنصڭدصكص
ھاشاراتلارنص ئۆلتۈرصدۇ. ئۇنصڭدصن باشقا زصرائةتتصكص ‹دات› چۈشۈش كېسصلصگصمۇ
كۈل چېچصش ئۇسۇلص بصلةن تاقابصل تۇرصدۇ.
يةنة ھاۋانصڭ تاسادصپصي تصنچصق بولۇشص بصلةن زصرائةتلةر ئۈستصدة قاناتلصق
ھاشارةتلار پةيدا بولغاندا، شامال يۆنصلصشصدة تۇرۇپ ئادراسمان چاكاندصسصنص
كۆيدۈرۈپ شامال كۈچص بصلةن ئېتصزلصقنص ئصسلاپ قۇرتنص يوقصتصدۇ. جةنۇبصي
شصنجاڭدا ياز ئايلصرص كۆپ چصقصدصغان ئصسسصق شامال دةستصدصن زصرائةتلةردة
ئاسانلا ‹ھال كېسصلص› پةيدا بولصدۇ. بۇنداق پةيتتة تېرةك شاخلصرصنص كېسصپ
ئېتصزلصقنصڭ شامال كېلصش يولصغا قاداپ قويصدۇ. بۇ ئصسسصق شامالنصڭ ھال كېلصش
يولصنص توسصدۇ ھةمدة شاخلار ئصسسصق شامالنص ئۆزصگة سۈمۈرۈۋالصدۇ. دېھقانلار
ئارصسصدا يةنة ئوخشصغان زصرائةتلةرگة ‹كۆز تةگمصسۇن› (ماھصيةت ھال چۈشمةسلصك
ئۈچۈن) تېرةك شاخلصرصنصڭ ئۇچصغا قۇراق لاتصلاردصن تصكصلگةن قورچاق ئېسصپ قويۇش
ئۇدۇمصمۇ بار. چېكةتكة زصرائةتلةرنصڭ ئةڭ چوڭ دۈشمصنص بولغاچقا، دېھقانلار چېكةتكة يوقصتصشقا
ئالاھصدة ئةھمصيةت بېرصپ، چېكةتكصنصڭ پةيدا بولۇش، كۆپصيصش ۋاقصتلصرصنص پۇختا
ئصگصلصگةن. دېھقانلار چېكةتكصنصڭ كۆپصيصش ۋاقتصنص 9 – 10 ئايلار دةپ بېكصتصدۇ.
ئۇنصڭ تۇغۇش ئورنص ئوتلاق ياكص يۇمشاق توپا ئارصلصرص بولغاچقا، چېكةتكة تۇغۇش
مةزگصلصدصن بۇرۇن، ئۇنصڭ ئۇۋصسصنص قېزصپ يوقصتصدۇ. يوقالمصغان چېكةتكصلةر 4–،
5– ئايلاردا ئۇۋصسصدصن چصقصپ زصرائةتكة ھۇجۇم باشلايدۇ. بۇنداق چېكةتكصلةرنص
يوقصتصش ئۈچۈن ھةر يۈز قةدةمگة بصر غۇلاچ كةڭلصكتة، بصر مېتصر چوڭقۇرلۇقتا ئورا
كولاپ، كصشصلةر ھةرتةرةپتصن چېكةتكصلةرنص قوغلاپ ئورصغا قامايدۇ. ئاندصن ئورصغا
ئوت قويۇپ، چېكةتكصلةرنص ئوتتا ئۆرتةپ يوقصتصدۇ.
ئاشلصق ساقلاش
ئۇيغۇرلار ئادةتتة ئاشلصقنص تاغار، خانپا (ياغاچ ساندۇق)، باداڭ (چصۋصق توقۇلما
سېۋةت) قاتارلصقلاردا ساقلايدۇ. يۆتكةش ئصمكانصيصتص بولمصغان كۆپرةك يصرصك
ئاشلصقنص ئۇزاق مۇددةت ساقلاشقا توغرا كةلگةندة مةخسۇس ئورا ياساپ ساقلايدۇ.
ئاشلصق ئورصسص ئۈچۈن قۇرۇق يةر تاللصنصدۇ. ئاشلصق ئورصسص ئصككص خصل بولصدۇ.
بصرص، ئۈستص ئوچۇق تۇز كولانغان ئورا، يةنة بصرص، ئصچ گۆر قازغانغا ئوخشاش
ياسالغان گةمة، ھةر ئصككصسصنصڭ ئصچص تةرصپص ھاك، تۇز ئارصلاشتۇرۇلغان سامانلصق
لاي بصلةن سوۋۇلصدۇ. بۇنداق سۇۋاقتصن چاشقان، ئاغمصغان قاتارلصق ئاشلصق
‹ئوغرص›لصرص ئۆتةلمةيدۇ ۋة ئاشلصق بۇزۇلمايدۇ. ئورصنصڭ ئاغزص توپا چۈشمةيدصغان
ۋة ھاۋا كصرمةيدصغان قصلصپ مةھكةم ئېتصلصدۇ. تارصم ئةتراپصدصكص قۇملۇق
كةنتلةردة دېھقانلار ئارتۇق ئېشصنچا ئاشلصقلصرصنص تال ياكص توغراق چصۋصقلصرصدصن
ياسالغان چوڭ باداڭ (گۈمبةز شةكصلدة توقۇلغان سېۋةت)غا قاچصلاپ ئاغزصنص مةھكةم
بېكصتصپ، ئۇنص قۇم ئاستصغا كۆمۈپ ساقلايدۇ. بۇنداق ساقلانغان ئاشلصق نةچچة
يصللار تۇرسصمۇ بۇزۇلمايدۇ.
بېدصك
ھةرقايسص رايونلاردصكص قويۇق يةرلصك ۋة مصللصي تۈسكة ئصگة چار بازار سودصسصنصڭ
تةرةققصياتصغا ئةگصشصپ، سودا ئصشصدا ئصككص تةرةپنص كېلصشتۈرگۈچص بېدصك (دةللال
دةپمۇ ئاتصلصدۇ) لةر پةيدا بولدص. بېدصكلةرنصڭ پةيدا بولۇشص بصلةن تاۋار
ئالماشتۇرۇشنصڭ دةسلةپكص بصۋاستة شةكلص (سودصلاشقۇچص A ۋة B تةرةپ) ۋاستصلصك
شةكصلگة ئۆزگةردص. يةنص بېدصكلةر چاربازار سودصسصنصڭ مةخسۇس باشقۇرغۇچصسص ۋة
تةشكصللصگۈچصسص سۈپصتصدة ئوتتۇرصغا چصقصپ، ساتقۇچصلار قولصدصكص تاۋارلارنص
كېلصشصم باھادا ئۆتكۈزۋېلصپ، ئصستېمالچصلارغا پۈتۈشكةن باھادا سېتصپ بېرصش
ئارقصلصق، دةسماية سالماي ئارصلصقتصن ‹تاپان ھةققص› تاپتص. بۇنداق سودا شةكلص
بارغانسېرص ئادةتكة ئايلصنصپ، بازار سودصسصغا كةلگةن كصشصلةر ئۆزلصرصنصڭ
ساتماقچص بولغان تاۋارلصرصنص ئالدص بصلةن ئاشۇ بېدصكلةرگة ئۆتكۈزۈپ بېرصپ،
ئاندصن كېيصن يةنة ئۆزلصرصگة كېرةكلصك بوغان تاۋارلارنص ئاشۇ بېدصكلةرنصڭ
قولصدصن ئالصدصغان بولدص. ئۇيغۇر رايونلصرصدصكص سودا بازارلصرص تاۋارلارنصڭ تۈرص بويصچة (مةسصلةن، ئوتۇن
– ياغاچ بازصرص، ساندۇق بازصرص، كةتمةن بازصرص، پاختا بازصرص، ئاشلصق بازصرص،
قوي بازصرص، ئېشةك بازصرص، ئات – كالا بازصرص، يصپ بازصرص، خام (ماتا) بازصرص،
قۇرۇق مېۋة بازصرص، سةي – كۆكتات بازصرص... دېگةنلةردةك) مةخسۇس ئورۇنغا
جةملةنگةن بولۇپ، ھةرقايسص بازارلارنصڭ ئۆزصگة خاس بېدصكلصرص بولغان. ئۇيغۇرلار
ئارصسصدا كۆپرةك چارۋا بازصرصدصكص سودصنص كېلصشتۈرگۈچصلةرنص ‹بېدصك› دةپ ئاتاش
ئومۇملاشقان. بۇنداق كصشصلةرنصڭ ئصسمصمۇ ‹پالانص بېدصك›، ‹پۇستانص بېدصك›
دېيصلصپ، بۇ ئاتالغۇ شۇ خصل كصشصلةرنصڭ سۈپصتصگة ئايلصنصپ قالغان. ئۇلار
ناھايصتص تصمةل، سودصدا چېۋةر ھةم سۆزمةن بولۇپ، بازارغا كصرگةن ھةرقانداق چوڭ
– كصچصك چارۋا شةرتسصز ھالدا ‹بېدصك›نصڭ قولصغا تاپشۇرۇلغان.
بېدصكلةرنصڭ سودصنص باشقۇرۇش ئادصتص ئادةتتة ئصككص خصل شةكصلدة بولاتتص: بصرص،
مال ئصگصسص (ساتقۇچص) بصلةن ‹بېدصك› ئۇ مالغا ئېھتصياجلصق ئصستېمال قصلغۇچص (ئالغۇچص)نص
ئصزدةپ، كۆڭلصگة پۈككةن باھاغا كةلتۈرۈپ ساتقاندصن كېيصن، مال ئصگصسص بصلةن
تۈزگةن باھا كېلصشصمص بويصچة نةقلةشتۈرۈپ، قالغان پايدصسصنص ئۆزص ئالصدۇ. ئةگةر
كېلصشكةن باھادا ساتالمصسا، ساتقۇچص بصلةن يةنة بصر قېتصم كېلصشصپ، باھانص
مۇۋاپصق تۆۋةنلصتصدۇ ياكص كېلةر قېتصملصق بازارغصچة سېتصپ قويۇشقا بورۇن (كاپالةت)
بولۇپ، مالنص ئۆزص ئېلصپ قالصدۇ. ئصككصنچص خصل شةكصل، مال ئصگصسص بصلةن ‹بېدصك›
باھا كېلصشصمص تۈزمةستصنلا، ‹ بېدصك› ئۇنصڭ مېلصنص ئۆتكۈزۈۋالصدۇ. مال
ئالغۇچصنص تاپقاندصن كېيصن، ساتقۇچص بصةن ئالغۇچصنص تةننةرخ جةھةتتة نةق
مةيداندا ئۆز ئارا كېلصشتۈرصدۇ. كېلصشتۈرۈش ئۇسۇلص كۆپصنچة ‹يةڭ سودصسص›
ئارقصلصق بولصدۇ. ‹بېدصك› بصردةم ساتقۇچص بصلةن يةڭ ئصچصدة مالنصڭ باھاسصنص
توختصتصدۇ، يةنة بصر دةم ئالغۇچص بصلةن يةنة شۇ ئۇسۇلدا تصلسصز كېلصشصدۇ.
ئصشقصلصپ بصر ئامال بصلةن ئصككص تةرةپنص كېلصشتۈرصدۇ. خةلق ئصچصدة ھةربصر
بارماقنصڭ مۇقصملاشقان پۇل قصممصتص بولۇپ، چوڭ – كصچصك بارماقلارغا ئوخشاشمصغان
دةرصجصدة مةلۇم پۇل بصرلصكصنصڭ رولصنص ئوينايدۇ. شۇنداق قصلصپ ‹يةڭ سودصسص›
ئارقصلصق ‹بېدصك› ئصككص تةرةپنص كېلصشتۈرگةندصن كېيصن، ئادةت بويصچة ساتقۇچص
بصلةن سېتصۋالغۇچصنصڭ ئوڭ قولصنص تۇتۇپ، ‹ياپصرصم، ھةر ئصككصڭلارغا قوتاتسۇن!›
دةپ ، ئۇلارنصڭ ئالصقانلصرصنص يةر (تۇپراق)گة سۈرصدۇ. سودصغا تۇپراقنص گۇۋاھچص
قصلصش، ئۇيغۇرلارنصڭ قةدصمكص تۇپراقنص ئۇلۇغلاش ئېتصقادصنصڭ ئۆرپ – ئادةتتصكص
ئصپادصسص ھېسابلصنصدۇ. بۇنصڭ بصلةن شۇ بصر قېتصملصق سودا ئاياغلصشصدۇ.
‹بېدصك›نصڭ ئةجرص ئۈچۈن ھةرئصككص تةرةپ مةلۇم نصسبةتتة ‹شېرصنكانة› بېرصدۇ.
بةزص رايونلاردا ‹بېدصك›نصڭ ‹سالاچصلصق ھةققص› شۇ مالنصڭ بېكصتصلگةن باھاسصغا
قاراپ مةلۇم نصسبةتكة مۇقصملاشقان. چار بازار سودصسصدصكص بۇ ئةنئةنصۋص ئادةت
ھازصرغصچة يةرلصك بازارلاردا داۋاملصشصپ كةلمةكتة. |
